Osmanlı Gerileme Dönemi – KPSS Ders Notu

KPSS Genel Tarih dersi kapsamında Osmanlı tarihi, kültür ve medeniyeti oldukça fazla yer kaplamaktadır. Bu bölümde 18. yüzyıl Osmanlı Devleti Gerileme Dönemini ele alacağız.

18. YÜZYIL OSMANLI DEVLETİ GERİLEME DÖNEMİ (1699 – 1792)

• 1699 Karlofça Antlaşması ile başlayan dönemdir. (En büyük toprak kaybettiğimiz antlaşma bütün Orta Avrupa’yı kaybettik)
• 1792 Yaş Antlaşması ile biten dönemdir. (Kırım’ın Ruslara ait olduğunu kabul ettiğimiz antlaşmadır)

GERİLEME DÖNEMİ PADİŞAHLARI

Gerileme dönemini, kuruluş ve yükseliş gibi padişah padişah değil siyasi olaylar üzerinden anlatmaya çalışacağız. Başlangıçta padişahları ve önemli noktalarını vererek başlayalım ardından siyasi ilişkilerde padişahları detaylı olarak yine inceleyeceğiz.

1. II. Mustafa

• Edirne vakasının yaşandığı padişahtır. (Başkent değişikliği istemesi: Bunun sebebi ıslahatları rahat yapmak istemesiydi)
• Başkent değişikliğini Ulema ve Yeniçeriler engelledi.
• Duraklamanın son, gerilemenin ilk padişahıdır.

2. III. Ahmet

• Batı tarzı ilk ıslahatları yapan padişahtır. (Lale devri)
• Dönemin en aktif padişahıdır.

3. I. Mahmut

• Avrupa’dan ilk kez uzman getiren padişahtır.

4. III. Osman

• En uzun süre kafeste kalan padişahtır. (51 yıl)
• Ahırkapı Deniz Feneri’ni yaptırmıştır. (İstanbul’un ilk deniz feneri)

5. III. Mustafa

• Mühendishane-i Bahr-ü Hümayun’u kurmuştur. (Deniz mühendishanesi)
• Esham senetlerini bastırmıştır.

6. I. Abdülhamit

• Avrupa’nın tanıdığı ilk resmi halifedir.

7. III. Selim

• Nızam-ı Cedid ordusunu kurmuştur.
• Denge politikasını uygulamıştır.
• Meşveret Meclislerini kurmuştur.

18. YÜZYIL DÜNYA POLİTİKASI

OSMANLI DEVLETİ’NİN POLİTİKALARI

Tek politikamız kaybedilen toprakları geri alma politikası olmuştur. Bu politika üzerine şunlar yapılmıştır.

• Batı tarzında ıslahatlar yapmak.
• Denge politikasını uygulamak. (Dönemin son olayı Mısır’ın işgali ile denge politikası uygulanmaya başlanmıştır ve 19. yüzyıl olarak kabul edilir)

İNGİLTERE’NİN POLİTİKALARI

• Sömürgeleri genişletme ve yeni sömürgeler bulma.
• En önemli sömürgesi Hindistan’ı koruma. (Hindistan’ı tercih etmesindeki sebep sömürülmesinin kolay olmasındandır. Kast sistemi, din ve dil ayrılığı sömürüyü kolaylaştırmış ayrıca bereketli topraklara sahip olması önemli bir sömürü noktası olmasını sağlamıştır.)
• Sömürge yolları üzerinde bulunan Osmanlı topraklarının bütünlüğünü korumak fakat bu korumanın yanında Osmanlı’nın güçlenmesini engellemektir!

FRANSA’NIN POLİTİKALARI

• Afrika’da, İngiltere’ye kaptırdığı sömürgelerini geri almak.
• Akdeniz ve Orta Doğu’da yeni sömürgeler bulmak.
• Sömürge yolları üzerinde bulunan Osmanlı topraklarının bütünlüğünü korumak!

NOT: Fransa, Osmanlı ile Dost Siyaseti’ni tercih etmiştir. Osmanlı’yı kendi saflarında görmek istemiştir. Bu durum Mısır’ın işgaline kadar devam etmiştir.

AVUSTURYA – MACARİSTAN’IN POLİTİKALARI

• Balkanlardaki topraklarını korumak.
• Osmanlı ile düşman, Rusya ile dost siyaseti uygulamıştır.
• Rusya ile Dakya Projesi‘ni uygulamıştır. (Balkanlarda Avusturya-Macaristan İmparatorluğu kurma)
• Milliyetçilik akımını engelleme politikasını uygulamıştır.

RUSYA’NIN POLİTİKALARI

Çarl I. Petro (Deli Petro) tarafından sıcak denizlere inme politikaları başladı. Bu doğrultuda;

• Akdeniz’e inme
• Osmanlı toprak bütünlüğünü koruma, eğer Osmanlı yıkılacaksa bunu ancak kendisi yapmalıdır düşüncesine sahiptir.

Rusya, 4 şekilde Akdeniz’e inmeyi denemiştir, bunlar;

1. Kırım alınarak Karadeniz üzerinden inme projesi (1700 İstanbul Antlaşması ile Azak ve çevresi alındı, Yaş Antlaşması ile Kırım’ı aldılar)
2. Baltık denizi üzerinden inme projesi (En uzun yoldur)
3. Kafkasya üzerinden inme projesi (İran – Irak – Suriye üzerinden)
4. Slavizm ve Ortodoksluk politikalarını kullanarak inme projeleridir.

NOT 2: Slavizm politikaları 19. ve 20. yüzyıllarda çok etkin olmuşken, Ortodoksluk politikaları 18. ve 19. yüzyıllarda etkin olmuştur.

NOT 3: Ortodoskluğun hamiliği Fatih Sultan Mehmet ile Osmanlı’ya geçmişti. Ruslar bunu almak istediler ve Küçük Kaynarca Antlaşması ile başardılar.

18. YÜZYIL GERİLEME DÖNEMİ SİYASİ OLAYLARI

OSMANLI – RUS İLİŞKİLERİ

Ruslar, Baltık politikasını başlattı;

1. İsveç’e saldırdı.
2. İsveç Kralı Demirbaş Şarl, Osmanlı’ya sığındı. (Osmanlı’da çok uzun süre kaldığı için Demirbaş lakabını almıştır)
3. Ruslar Şarl’ı istediler.
4. Osmanlı karşılık olarak 1700 İstanbul Antlaşması ile kaybettiği Azak ve çevresini istedi.
5. Antlaşma sağlanmayınca Prut Savaşı çıktı.

PRUT SAVAŞI (1711)

1. Baltacı Mehmet Paşa, Rusları ağır bir şekilde yendi.
2. Osmanlı’ya, Moskova yolu açıldı. Fakat Prut Antlaşması ile Osmanlı geri çekildi. (Disiplinsiz Yeniçeriler yüzünden geri çekilmesi gerekti) 
3. Bu savaşta Baltacı Mehmet Paşa’ya, Katarina iftirası atıldı ve Baltacı idam edildi.

PRUT ANTLAŞMASI

1. Azak ve çevresi geri alındı. (Kaybedilen yerleri geri alma umudu başladı)
2. İsveç kralı ülkesine geri döndü.
3. Karadeniz tekrar Türk gölü haline geldi.

OSMANLI – VENEDİK İLİŞKİLERİ

• Karlofça’da kaybedilen yerleri geri almak umuduyla Mora alındı. (Mora’nın bu kadar önemli olma sebebi 3 denize kıyısı olan harika bir ticari nokta olması)
• Prut ve Mora zaferleriyle kaybedilen topraklarını geri alabileceğine iyice inanan Osmanlı, Karlofça Antlaşmasını bozdu.
• Antlaşmanın garantör devleri Avusturya – Macaristan ile ters düştü.

OSMANLI – AVUSTURYA – MACARİSTAN İLİŞKİLERİ

• Karlofça’nın bozulması üzerine; Petervaradin Savaşı meydana geldi.
• Osmanlı yenildi ve Pasarofça Antlaşması imzalandı.

PASAROFÇA ANTLAŞMASI

1.  Osmanlı artık batının üstünlüğünü tamamen kabul etti.
2. 24 senelik Lale Devri başladı.
3. Toprakları geri alma umudu tamamen sona erdi.
4. Tüm Macaristan kaybedildi.

OSMANLI – İRAN İLİŞKİLERİ

• Ruslar, Kafkasya projesinden dolayı İran’a savaş ilan edince, Osmanlı Ruslara, İran ise Osmanlı’ya savaş ilan etti.
• Osmanlı güçsüz bir İran yerine güçlü bir Rusya’yı komşusu olarak istemediğinden savaşa dahil oldu.
• İran’ın, Osmanlı’ya savaş ilan etme sebebi ise Kasr-ı Şirin’de kaybettiği yerleri geri alma isteğiydi.
• Bu savaşlar sonucu önce 1724 İstanbul Antlaşması sonra Ahmet Paşa Antlaşması (I. Mahmut) imzalandı.

1724 İSTANBUL ANTLAŞMASI

1. İran toprakları, Rusya ve Osmanlı arasında ikiye ayrıldı.

AHMET PAŞA ANTLAŞMASI (1732) (I. MAHMUT DÖNEMİ)

• İran toprakları, Rusya, Osmanlı ve İran arasında üçe ayrıldı.
• Rusya iç çatışmalarından dolayı geri çekildi.

KERDEN ANTLAŞMASI (1746) (I. MAHMUT DÖNEMİ)

• Ruslar çekildikten sonra Osmanlı ve İran masada yalnız kaldılar.
• Günümüz İran sınırı çizildi.

NOT 4: Günümüz İran sınırı 3 kez çizildi.  Kasr-ı Şirin – Kerden – Lozan Antlaşmaları

I. MAHMUT (1730 – 1754)

• Uzayan İran Savaşı sırasında çıkan Patrona Halil isyanı ile tahta çıktı.

OSMANLI – RUSYA – AVUSTURYA – MACARİSTAN İLİŞKİLERİ

• Ruslar, Balkanlar projesini devreye soktu.
• Osmanlı bu savaşlarda hem Rusları hem de Avusturya-Macaristan devletlerini yendi.
• Kazanılan galibiyetler Islahatların işe yardığını gösterdi.

NOT 5: Avrupa’dan gelen ilk uzman Kont dö Bönaval (Humbaracı Ahmet Paşa)’dır.

• Islahatların işe yaradığını gören halk ilk kez Islahatları destekledi.

BELGRAD ANTLAŞMASI (1739)

1. 18. Yüzyılın tek kazançlı antlaşmasıdır.
2. Karadeniz son kez Türk gölü oldu.
3. Arabulucu devletler: Fransa ve Hollanda’dır. Bu arabuluculuk için Fransızlara verilen kapitülasyonlar süresiz hale getirildi.

III. OSMAN (1754 – 1757)

• En uzun süre kafeste kalan padişahtır.
• İstanbul’un ilk deniz feneri olan Ahır Kapı Deniz Feneri’ni yaptırdı.
• Nur-u Osmaniye Camii’ni tamamlattı.

NOT 6: İlk verilen kapitülasyon Kanuni döneminde Fransızlara verildi.

Fransa dışında ilk kez III. Murat döneminde İngilizlere verildi.

Kapitülasyonları sürekli hale getiren I. Mahmut’tur.

Ruslara kapitülasyon veren I. Abdülhamit’tir.

Kapitülasyonların geçici olarak kalkması I. Dünya Savaşı’dır. Tamamen kalkması Lozan Barış Antlaşması’ndadır.

Venediklere kapitülasyon verilmemiştir. Kapitülasyon seviyesinde ticari imtiyaz verilmiştir!

III. MUSTAFA (1757 – 1774)

1763 – 1774 OSMANLI – RUS SAVAŞI

1. Rusların, Kırım projesi başladı.
2. Ruslar, Lehistan’a müdahale etti.
3. Lehistan, Osmanlı’ya sığındı.
4. Çeşme’de Osmanlı donanması yakıldı. (Donanmamız 2. kez yakıldı)
5. Ruslar ilk kez Akdeniz’e indi. (İngilizlerin sayesinde)
6. Bu olay üzerine I. Abdülhamit tahta çıktı.

NOT 7: Donanmamız, ilk kez İnebahtı’da, 2. kez Çeşme’de, 3. kez Navarin’de, 4. kez Sinop’ta yakıldı.

I. ABDÜLHAMİT (1774 – 1789)

KÜÇÜK KAYNARCA ANTLAŞMASI (1774)

1. 18. Yüzyıldaki en ağır antlaşmadır.
2. İlk kez Ruslara kapitülasyonlar verildi.
3. Ruslara, Beyoğlu’nda kilise açma hakkı verildi.
4. Ruslara, elçilik açma hakkı verildi.
5. İlk kez Ruslara, tazminat verildi.
6. Kırım bağımsız oldu. (Dini yönden halifeye bağlı olmak şartıyla) (Bu durumda ilk kez halifeliği siyasi olarak kullandık) (Ayrıca bu durum Avrupa’nın ilk kez halifeyi resmi olarak tanıdığını göstermektedir)
7. Ortodoksluğun hamiliğini Ruslara verdik. (Antlaşmanın en ağır şartıydı)

NOT 8: I. Abdülhamit, Kırım’a yardım edemediği için üzüntüsünden felç olmuştur.

AYNALI KAVAK TENKİHNAMESİ (1779)

1. Kırım dini olarak da artık Osmanlı’dan ayrıldı. (Rusların, Kırım’daki katliamı durdurmaları için kabul ettik)

1782 – 1792 OSMANLI – RUS SAVAŞI

1. Rusya ve Avusturya – Macaristan, Osmanlı’yı paylaşmak istediler.

III. SELİM (1789 – 1808)

ZİŞTOVİ ANTLAŞMASI (1791)

• Avusturya-Macaristan ve Osmanlı Devleti arasındaki son antlaşmadır.
• Avusturya-Macaristan, milliyetçilik akımının etkilerinden dolayı savaştan çekilmiştir.

YAŞ ANTLAŞMASI (1792)

• Kırım, Ruslara ait oldu.
• Osmanlı, dağılma dönemine girdi.

CEYAZİR ANTLAŞMASI (1796)

• Osmanlı, ABD donanmasından ilk kez haraç ve vergi aldı.
• Hristiyanlar için kutsal kabul edilen, Ürdün ırmağının suyunu ABD’ye satmaya başladık.
• Tarihte ABD’den tek tazminat alan devlet Osmanlı Devleti’dir!

MISIR’IN İŞGALİ (1798)

• Napolyon (Fransa), Mısır’ı işgal etti. (Sahte belge ile)
• Cezzar Ahmet Paşa, Nizam-ı Cedid Ordusu ile yola çıktı.
• Denge politikasını ilk kez kullandık. Ruslar ve İngilizleri yardıma sesledik.
• Bizim iznimizle ilk kez İstanbul Boğazı, Ruslara açıldı. (Taviz verildi)
• Nizam-ı Cedid, Suriye’de (Akka) Fransızları yendi. (Nizam-ı Cedid’in ilk başarısı)

EL-ARİŞ ANTLAŞMASI (1801) – PARİS ANTLAŞMASI (1802)

• Fransa – Osmanlı arasında El-Ariş,
• İngiltere – Avrupa – Osmanlı arasında Paris Antlaşması yapıldı.
• Mısır’ın, Osmanlı’da kalması kesinleşti.

18. YÜZYIL GERİLEME DÖNEMİ ISLAHATLARI

• İlk kez batı örnek alındı.
• Hukuk haricinde her alanda ıslahat yapıldı.
• İlk kez Avrupa’dan uzman getirildi.
• İlk kez halka danışıldı. (III. Selim, Meşveret Meclisleri)

III. AHMET DÖNEMİ ISLAHATLARI

LALE DEVRİ (1718 – 1730)

• Lale Devri ismini Yahya Kemal vermiştir.
• Petervaradin Savaşı ve arkasından gelen Pasarofça Antlaşması ile Lale Devri başladı.
• Batı tarzında ilk ıslahatlar bu dönemde başlamıştır.

LALE DEVRİ ISLAHATLARI

• İlk özel matbaa kuruldu. (Avrupa’dan gelen ilk teknik yenilik – İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi getirdi)

Matbaanın fetvasını Yenişehirli Abdullah verdi.

Dini kitaplar harici her kitap basılabilir fetvası verildi.

(Bunun iki sebebi vardı;

1. Baskı hatası olabilir ihtimali.

2. Hattatların işsiz kalmaması için)

Matbaada basılan ilk eser Vankulu Lügati‘dir. Yazarı: Vani Efendi, Tercümesini yapan: Sabah-ı Cevheri‘dir.

• Tercüme odaları kuruldu; Klasikler eserler tercüme edildi. (Doğu klasikleri)

İlk çevrilen eser: Müneccinbaşı Ahmet’in Müneccinbaşı Tarihi’dir.

• İlk kez geçici elçilikler açıldı. (Osmanlı tarafından açıldı)

İlk elçilik Paris’e açıldı.

İlk elçi 28 Mehmet Çelebi‘dir. Eseri ise Paris Sefaratnamesi‘dir.

NOT 9: Mehmet Çelebi’ye 28 denmesinin sebebi, orduda 28. bölükte olmasından dolayıdır.

• Tulumbacılar Ocağı kuruldu. (İtfaiye)
• Çiçek aşısı getirildi. (İran’dan geldi) (Doğu’dan gelen tek yeniliktir)
• Rokoko – Barok – Gotik tarzı mimariye kullanıldı.

Bu tarzda ilk mimari eser III. Ahmet Çeşmesi‘dir

Rokoko – Barok – Gotik tarzdaki ilk dini eser Nur-i Osmaniye Camii’dir.

• İran seferlerine ithafen İstanbul’da Sadabat Sarayı yaptırıldı. (Dönemin simgesidir)
• İstanbul’da Deryay-ı Sim (Sulama kanalı) yapıldı.
• İlk kez Fransa’ya mehter takımı hediye edildi.

Bu dönemin ünlü minyatürcüsü Levni, Dönemin ünlü edebiyatçısı Nedim‘dir.

• Patrona Halil İsyanı ile dönem kapandı.

Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim bu isyanın arkasında ki isimdir. (İlk sivil bürokrat)

Bu isyanda zarar gören tek yapı Sadabat Sarayı’dır. (Bu da isyanın ıslahatlara karşı değil, yönetime karşı olduğunu gösterir)

Lale devrinde askeri ve hukuki ıslahat yoktur. Islahatlar ekonomik ve kültürel alandadır.

I. MAHMUT DÖNEMİ ISLAHATLARI (1730 – 1754)

• Avrupa’dan ilk kez uzman getirildi. (Kont dö Böneval yeni ismi Humbaracı Ahmet olmuştur)

Alay, tabur, bölük sistemini kurdu.

Avrupa’dan ilk teknik okul getirildi.

Humbara ocağını düzenledi.

Baruthane toparlandı.

Topçu ocağı düzenlendi.

Handesehane (Kara mühendishanesi – Kara Subay Okulu) kuruldu.

• Fransa’nın kapitülasyonları sürekli hale getirildi. (Belgrad Antlaşması ile)
• Rusları ve Avusturya’yı yendik. (İlk kez ıslahatlar fayda gösterdi)
• Halk ilk kez ıslahatları destekledi.

III. OSMAN DÖNEMİ ISLAHATLARI (1754 – 1757)

• Kafeste en uzun süre kalan padişahtır.
• İstanbul’un ilk deniz fenerini yaptırmıştır. (Ahır kapı deniz feneri)
• Nur-i Osmaniye Camii’ni tamamladı.

III. MUSTAFA DÖNEMİ ISLAHATLARI (1757 – 1774)

• Avrupa’dan uzman getirildi. (Baron de Tott ve Koca Ragıp Paşa ile yenilikler devam etti)

Sürat topçuları ocağını kurdu.

• Riyaziye mektebi açıldı. (Matematik dersi verildi)
• Esham senetleri basıldı. (İlk iç borçlanma – hisse senedi) Dikkat! Piyasaya sürülmedi basıldı!
• Mühendishane-i Bahr-i Hümayun kuruldu. (Deniz mühendishanesi – Deniz subayı okulu)

NOT 10: Osmanlı’da ilk kullanılan kağıt para Esham Senetleri‘dir.

İlk basılan kağıt para ise Kaine-i Mutebere‘dir. (Abdülmecid dönemi)

• III. Mustafa, son kez cülus dağıtan padişahtır.

I. ABDÜLHAMİT DÖNEMİ ISLAHATLARI (1774 – 1789)

• İlk kez yeniçeri sayımını yaptırdı.
• Cülus bahşişi kalktı.
• Yeniçeriyi sınavla aldı.
• İstihkam okulları açıldı. (Geri hizmet subayı okulu)
• Mühendishane-i Bahr-i Hümayun eğitime başladı.
• Esham senetlerini piyasaya sürdü.
• İlk iç borçlanma bu dönemde oldu.

III. SELİM DÖNEMİ ISLAHATLARI (1789 – 1807)

• III. Ahmet’in tamamlayıcısıdır.
• Suz-i Dilara makamını bulmuştur.

NİZAM-I CEDİD DÖNEMİ

• Avrupa tarzında ilk ordudur. (Üniforma kullanılmıştır)
• İrad-ı Cedid Hazinesi kuruldu. (Nizam-ı Cedid hareketi kesilmesin diye)

Ceb-i Hümayun (Padişah maaşı) bu hazineye bağlandı.

Zahire ve tershane sandıkları kuruldu.

• Matbaa: Üsküdar’da Matbaa-i Amire (Devlet matbaası) kuruldu.
• Tercüme Odaları: Batı klasikleri çevrildi. (İlk çevrilen eser Aristo – Fizik kitabıdır)
• Daimi Elçilik: Londra’da daimi elçilik açıldı. İlk daimi elçi Yusuf Agah‘tır.
• Selimiye ve Levent kışlaları kuruldu.
• Mühendishane-i Berr-i Hümayun (Kara subayı yetiştirme) açıldı. (Eğitim dili Fransızcadır)
• Avrupai tarzda ilk hastane kuruldu. (Tersane-i Amire içindeki hastane)
• Yerli malı kullanımı teşvik edildi.
• Meşveret meclisleri açıldı. (Halk ilk kez kısmen de olsa yönetime katıldı) (İlk kez halka danışılarak ıslahat yapıldı, sadece danışıldı!)

KABAKÇI MUSTAFA İSYANI

• Dönemi kapatan isyandır.
• Islahatlara karşı çıkmıştır.
• III. Selim bu isyanda katledilmiştir. (Nizam-ı Cedid yüzünden)
• IV. Mustafa tahta çıktı.
• IV. Mustafa’nın tahta çıkmasına Alemdar Mustafa Paşa isyan edince tahta II. Mahmut çıktı.