Coğrafya KPSS ders notlarımıza Türkiye Coğrafi Konumu konusu ile başlıyoruz. Özel Konum, Matematiksel Konum, Jeolojik Zamanlar, Enlem ve Boylam Etkileri gibi konulara değineceğiz.

TÜRKİYE COĞRAFİ KONUMU

1. COĞRAFİ KONUM

• Coğrafi konum bir yerin ekvatora, başlangıç meridyenine, denizlere, kıtalara, ülkelere, kara ve deniz yollarına, önemli doğal kaynaklara olan uzaklığıdır.

a. Matematiksel Konum

• Bir yerin yalnızca ekvatora ve başlangıç meridyenine göre konumudur.

b. Özel Konum

• Bir yeri diğer yerlerden ayıran, kendine has özelliklerin tamamına özel konum denir. Bir yerin enlem ve boylamlarıyla açıklanamayan özellikleri özel konumla açıklanabilir.

2. MATEMATİKSEL KONUM

1. PARALELLER (ENLEM) VE ÖZELLİKLERİ

• Başlangıç paraleli ekvatordur.
• En büyük paralel dairesi ekvatordur.
• Ekvatorun 90 kuzeyinde, 90 da güneyinde olmak üzere, toplam 180 paralel bulunur.
• Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe paralellerin boyları kısalır. Buna karşılık paralel dereceleri büyür.
• 90° paralelleri nokta halindedir. Bunun nedeni; Dünya’nın şeklinin geoit olmasıdır.
• Paraleller birbirleriyle kesişmezler, birleşmezler.
• Paraleller doğu – batı doğrultusunda uzanırlar.
• Ardışık iki paralel arası uzaklık yaklaşık olarak 111 km.dir. Paralellerin bu özelliğinden yararlanarak kuzey güney doğrultusunda ve aynı meridyen üzerinde bulunan iki nokta arasındaki uzunluk hesaplanabilir.

a. Enlem Etkileri

• Aynı enlem üzerinde çizgisel hızlar aynıdır ve çizgisel hız ekvatordan kutuplara gidildikçe azalır. Buna bağlı olarak gurup ve tan süreleri de ekvatordan kutuplara gidildikçe uzar.
• Aynı enlem üzerinde güneş ışınlarının yere düşme açısı eşittir.
• Ekvatordan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının yere düşme açısı daralır ve buna bağlı olarak gölge boyları ekvatordan kutuplara gidildikçe uzar.
• Aynı enlem üzerinde gece gündüz süre farkı eşittir ve gece gündüz süre farkı ekvatordan kutuplara gidildikçe uzar.
• Aynı enlem üzerindeki merkezler aynı iklim kuşağında bulunurlar ancak özel konum etkisiyle görülen iklimler farklılık gösterirler.

2. MERİDYENLER (BOYLAM) VE ÖZELLİKLERİ

• İki kutup noktasını birleştiren hayali çizgilerdir.
• Başlangıç meridyeni Londra’daki Greenwich Gözlem evinden geçer.
• 180 tane batı yarım küre, 180 tane doğu yarım kürede olmak üzere toplam 360 tane meridyen dairesi bulunur.
• Ekvator çizgisi üzerinde iki meridyen arası 111 km iken kutuplara gidildikçe meridyenler arasındaki uzaklık azalmaktadır.
• Ardışık İki meridyen arasındaki zaman farkı her yerde 4 dakikadır.
• İki meridyen arasındaki uzaklık değiştiği halde zaman farkının her yerde 4 dakika olmasının nedeni. Kutuplara doğru gidildikçe azalan çizgisel hızdır.

a. Boylam Etkileri

• Öğle vakti; Gölge Boyunun en kısa olduğu an (12.00), Gün içinde güneşin ufuk üzerinde en yükseğe geldiği an (12.00), Güneşin gün içinden en büyük açıyla geldiği an (12.00)
• Yerel saati etkiler.
• Başlangıç meridyeni ile aralarındaki zaman farkı Güneşin doğuş ve batış anları (Aynı meridyen üzerinde yer alan merkezlerde sadece ekinoks tarihlerinde -21 Mart ve 23 Eylül- güneş aynı anda doğup aynı anda batar.)

3. TÜRKİYE’DE GÜNEY’DEN KUZEY’E GİDİLDİKÇE ARTAN VE AZALAN DURUMLAR

a. Güney’den Kuzey’e Doğru Gidildikçe Artan Durumlar

• Yerçekimi
• Gece-Gündüz süre farkı
• Gölge boyları
• Gurup ve Tan süreleri
• Tarım ürünlerinin olgunlaşma süreleri
• 21 Haziran’da gündüz süresi
• 21 Aralık’ta gece süresi artar.

b. Güney’den Kuzey’e Doğru Gidildikçe Azalan Durumlar

• Güneş ışınlarının yere düşme açısı
• Sıcaklık
• Buharlaşma
• Deniz suyu sıcaklığı
• Denizlerin tuzluluk oranı
• Paralellerin çevre uzunlukları
• Çizgisel hız
• Kalıcı kar alt sınırı
• Orman, tarım, yerleşme üst sınırı azalır.

4. TÜRKİYE’NİN ORTA KUŞAKTA OLDUĞU İÇİN YAŞADIĞI DURUMLAR

Şifremiz ABCD olacaktır.

• Akdeniz iklim kuşağında bulunur.
• Batı rüzgarları görülür.
• Cephesel yağışlar görülür.
• Dört mevsim belirgindir.

Not: Türkiye’de aynı anda 4 mevsimin yaşanması -> Özel Konum
Türkiye’de dört mevsimin belirgin yaşanması -> Matematik Konum

5. TÜRKİYE’NİN YENGEÇ DÖNENCESİNİN KUZEYİNDE OLDUĞU İÇİN YAŞADIĞI DURUMLAR

• Güneş ışınlarını hiçbir zaman dik açıyla almaz.
• Bakı yönü daima güneydir.
• Öğlen vakti gölge yönü kuzeyi gösterir.

6. TÜRKİYE’DE ÖZEL TARİHLER

a. 21 Haziran

• Yaz mevsiminin başlangıcı.
• En uzun gündüz.
• En kısa gece.
• En kısa gölge boyu.

b. 21 Aralık

• Kış mevsiminin başlangıcı.
• En uzun gece.
• En kısa gündüz.
• En uzun gölge boyu.

c. 21 Mart ve 23 Eylül

• 21 Mart ilkbahar başlangıcıdır.
• 23Eylül sonbahar başlangıcıdır.
• Gece ve Gündüz eşitliği vardır.

3. ÖZEL KONUM

Bir yeri diğer yerlerden ayıran, kendine has özelliklerin tamamına özel konum denir. Bir yerin enlem ve boylamlarıyla açıklanamayan özellikleri özel konumla açıklanabilir.

1. TÜRKİYE’NİN ÖZEL KONUMU

• Üç kıtanın birbirine en çok yaklaştığı noktada bulunur.
• Ekonomik bakımdan gelişmiş Avrupa ülkelerine yakındır.
• Petrol ve doğalgaz yönünden zengin Ortadoğu ve Kafkas ülkelerine yakındır. Enerji kaynaklarına kolay ulaşır.
• Farklı kültür ve medeniyetlere beşiklik yapmıştır.
• Zengin ve çeşitli tarihi eserlere sahiptir.
• Önemli ticaret yollarında yer alır. Üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımadadır.
• Denizlerin varlığı, deniz turizmi ve ulaşımı, balıkçılık ve iklim koşulları üzerinde etkilidir.
• Karadeniz’i açık denizlere bağlayan iki önemli boğaza sahiptir.
• Okyanuslara kıyısı olmadığı için gel-git genliği azdır (Haliç oluşmaz).
• Ortalama yükseltisi fazladır ve yükselti batıdan doğuya doğru artar.(1132m)
• Yer şekilleri engebelidir. Gerçek alanı ile izdüşüm alanı arasındaki fark fazladır.
• Dağlar daha çok doğu-batı yönlü uzanırlar.
• Ulaşım daha çok doğu-batı yönünde gelişmiştir.
• Aynı andan farklı iklim özellikleri görülebilir.
• Kısa mesafelerde iklim çeşitliliği görülür.
• Yerşekillerinin çeşitlilik göstermesine bağlı olarak mikroklima alanlar oluşmuştur. (Rize’de turunçgil ve çay, Iğdır’da pamuk, Artvin’de zeytin ve Anamur’da muz yetiştirilmesi)
• Akarsu ve göl bakımından zengindir.
• Fay hatları nedeniyle deprem olaylarının yaygın olduğu bir ülkedir.
• Doğal güzellikler (peribacaları, travertenler, mağaralar) açısından zengin bir ülkedir.
• Geniş tarım alanları vardır. Yeraltı (bor, krom, bakır) ve yer üstü kaynakları bakımından zengindir. Kalabalık ve genç bir nüfusa sahiptir.
• Kuzeye doğru sıcaklık ortalamaları düzenli şekilde azalmaz.

Not: Ülkemiz için; Kuzey güneyden sıcaksa ya da aynı enlem üzerinde farklı sıcaklık değerleri yaşanıyorsa bu olaylar enlem sıcaklık ilişkisine terstir sadece özel konumla açıklanır.

2. TÜRKİYE’DE BATI’DAN DOĞU’YA GİDİLDİKÇE ARTAN VE AZALAN DURUMLAR

a. Batı’dan Doğu’ya Doğru Gidildikçe Artan Durumlar

• Ortalama yükselti
• Karasallığın şiddeti
• Karlı ve donlu gün sayısı
• Akarsuların akış hızı ve hidroelektrik potansiyeli
• Tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi
• Gerçek sıcaklıkla indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark
• Gerçek alanla izdüşümsel alan arasındaki fark

b. Batı’dan Doğu’ya Doğru Gidildikçe Azalan Durumlar

• Ortalama sıcaklık
• Kış ılığı
• Nem oranı
• Tarımda makineleşme (Güneydoğu Anadolu hariç)
• Tarım ürünü çeşitliliği

4. JEOLOJİK ZAMANLAR

a. 1. Jeolojik Zaman

• Taşkömürü yatakları oluşmuş
• Masif arazi kütleleri oluşmuş (Masif: sertleşmiş oturmuş arazi demektir.)

b. 2. Jeolojik Zaman

• Aşınım faaliyetlerinin yoğun olduğu sakin bir dönemdir.

c. 3. Jeolojik Zaman

• Türkiye’nin büyük ölçüde bugünkü görünümünü kazandığı ve en çok etkilendiği dönemdir.
• Kuzey Anadolu ve Toros dağları ; KAF ve DAF oluşmuştur.
• Volkanik dağlar oluşmuştur.
• Linyit, tuz, bor, petrol, doğalgaz yatakları oluşmuştur.

d. 4. Jeolojik Zaman

• En kısa ve hala devam eden zamandır.
• Türkiye bugünkü görünümünü kazanmıştır.
• Egeid adası çökmüş Ege Denizi ve boğazlar oluşmuştur.
• Buzul devri yaşanmıştır. Ağrı, Cilo, Kaçkar, Aladağlar vs. bu buzullaşmadan etkilenmişleridir.