Coğrafya KPSS ders notlarımıza Türkiye’de Tarım konusu ile devam ediyoruz.

TÜRKİYE’DE TARIM

Türkiye’de Tarım konusuna başlıyoruz. Yine konumuzu alt başlıklar halinde işleyeceğiz. Türkiye’de Tarım Ürünleri, Türkiye’de Tarım Sorunları, Tarımsal Sanayi Ürünleri gibi alt başlıklara değineceğiz.

1. TÜRKİYE’DE TARIM

1.1. TÜRKİYE’DE TARIM HAKKINDA BİLGİLER

• Ülkemizde tarım ürünleri ihracatta önemli paya sahiptir.
• Temel besin ihtiyaçlarını karşılar.
• Sanayide hammadde olarak kullanılır.

Dikkat! Ülkemizde ki tarım ihracatı %6’dır. İhracatımızın %92’si endüstri, %6’sı tarım ve %2’si ise maden ürünlerinden oluşmaktadır!

• Tarım alanı yönünden en geniş topraklar Güneydoğu Anadolu bölgesindedir. Fakat yağış miktarının yetersiz olması, nadas, düzensiz rejimin olması gibi sebeplerden dolayı yeteri verim alınamamaktadır.

1.2. TÜRKİYE’DE TARIM SORUNLARI

• Sulama
• Gübreleme
• İlaçlama (Zirai Mücadele)
• Tohum ıslahı
• Pazarlama (Tanıtım)
• Ulaşım
• Makineleşme
• Paketleme (Ambalaj)
• Kışların uzun ve soğuk olması

a. Sulama Sorunu Çözülürse Neler Olur?

• İklime bağlılık azalır.
• Nadas azalır. Bu şekilde erozyonda azalır.
• Verim ve üretim artar.
• Hammadde ihtiyacı azalır.
• Kente göç azalır.
• Ekonomik değeri yüksek ürünler üretilir.

Not: GAP tamamlanınca tahıl ve mercimek yerine getirisi yüksek olan pirinç, pamuk, mısır, sebze – meyve artacak. Nadas azalacak.

Dikkat! Sulama sorunu çözülse dahi iklime bağlı ürünler her yerde yetişmez. Çay, fındık, zeytin, turunçgil, incir, muz gibi ürünler.

b. Makineleşme Sorunu Çözülürse Neler Olur?

• Üretim miktarı artar.
• İnsan gücüne ihtiyaç azalır. (Bu da kente göçü artırır)

2. TÜRKİYE’DE TARIM ÜRÜNLERİ

Uyarı: Tarım ürünleri bilgilerinde üretimde önde gelen şehirler TÜİK verilerine göre değişebilir. Genelde sıralama olarak değişir burada ki amaç harita üzerinde bir nokta verildiğinde az çok bilgi sahibi olup doğru ürünü ya da doğru şehri işaretleyebilmemizdir. Sıralamaya çok takılmamak gerekir.

2.1. TÜRKİYE’DE TAHILLAR

a. Buğday

• İlkbaharda yağış ya da sulama, yazın kuraklık ister.
• Doğal yetişme alanı en geniş üründür.
• En fazla İç Anadolu’da yetişir.
• Karadeniz ve Erzurum-Kars bölümünde yaz yağışlarından dolayı yetiştirilemez.
• Kıyı bölgelerinde ekonomik değeri düşük olduğundan yetiştirilmez.

Buğday üretiminde önde olan şehirler;

1. Konya
2. Diyarbakır
3. Mardin
4. Şanlıurfa
5. Yozgat

Buğdayın kullanım alanları: Ekmek, makarna, irmik, nişasta, bisküvi vb.

b. Mısır

• Doğal yetiştirilme alanı Karadeniz’dir. (Un için)
• Sulamayla diğer bölgelerde de yetiştirilebilir.
• En çok AKDENİZ bölgesinde yetiştirilir. (Yağ için)
• Yağ üretiminde kullanılır.
• Küspesi hayvan yemi olarak kullanılır.

Mısır üretiminde önde olan şehirler;

1. Konya
2. Adana
3. Mardin
4. Şanlıurfa
5. Karaman

Mısırın kullanım alanları: Ekmek, yağ, şeker, ispirto, kağıt vb.

c. Arpa

• Soğuk koşullara dayanıklıdır.
• Yaz kurağı ister.
• Doğal yetişme alanı geniştir.
• En çok İç Anadolu’da yetişir.

Arpa üretiminde önde olan şehirler;

1. Konya
2. Ankara
3. Şanlıurfa
4. Kırşehir
5. Kayseri

Mısırın kullanım alanları: İçki ve yem sanayisinde kullanılır.

d. Pirinç

• Bol su ve sıcaklık ister.
• Tahıllar içinde en fazla su isteyenidir.
• Su kenarları üretim alanlarıdır.
• En çok Marmara (Ergene) Bölgesi’nde yetişir.
• Üretimi tüketimi karşılamadığından ithal edilir.
• Sağlık koşulları nedeniyle (sıtma) devlet kontrolü altındadır.

Pirinç üretiminde önde olan şehirler;

1. Edirne
2. Samsun
3. Balıkesir
4. Çanakkale
5. Çorum

Pirincin kullanım alanları: Pilavlık pirinç, un, nişasta vb.

e. Çavdar

• Soğuğa en dayanaklı üründür.
• Besin değeri düşük olduğu için üretimi azdır.
• En çok İç Anadolu’da yetişir.

Arpa üretiminde önde olan şehirler;

1. Niğde
2. Kayseri
3. Konya
4. Balıkesir
5. Nevşehir

f. Yulaf

• Buğdayla benzer koşullarda yetişir.
• En çok Marmara Bölgesi’nde yetişir. (Besi hayvancılığından dolayı)

Yulaf üretiminde önde olan şehirler;

1. Ankara
2. Sivas
3. Ardahan
4. Konya
5. Kocaeli

Yulafın kullanım alanları: Bisküvi ve hayvan yemi vb.

2.2. TÜRKİYE’DE BAKLAGİLLER

a. Fasulye

• Sulama olanaklarının elverişli olduğu yerlerde yetiştirilir.
• En çok İç Anadolu’da bulunur.

Fasulye üretiminde önde olan şehirler;

1. Konya
2. Niğde
3. Karaman
4. Bitlis
5. Nevşehir

b. Nohut

• Yetiştirilmesi kolay bir bitkidir.
• Anadolu’da kıraç alanlarda yetiştirilir.
• Su kıtlığına dayanıklı ve toprak kalitesine önem vermeyen bir tarım ürünüdür.
• Hava yeterince sıcak olmazsa hasat kötü olur.
• Nöbetleşe ekim için çok uygundur.
• En çok İç Anadolu’da yetişir.

Nohut üretiminde önde olan şehirler;

1. Kırşehir
2. Yozgat
3. Ankara
4. Adıyaman
5. Konya

c. Mercimek

• Kuraklığa dayanıklı tarım ürünüdür.
• Son yıllarda gelişen sulamayla ekim alanı daralmıştır.
• Yeşil ve kırmızı olmak üzere ikiye ayrılır.

c1. Yeşil Mercimek üretiminde önde olan şehirler;

Yeşil mercimek en çok İç Anadolu’da yetişmektedir.

1. Yozgat
2. Konya
3. Kırşehir
4. Çorum
5. Ankara

c2. Kırmızı Mercimek üretiminde önde olan şehirler

Kırmızı Mercimek en çok Güneydoğu Anadolu bölgesinde yetişmektedir.

Kırmızı Mercimek, Türkiye’de yetiştirilen tarım ürünleri arasında en az su isteyenidir!

1. Diyarbakır
2. Şanlıurfa
3. Mardin
4. Batman
5. Gaziantep

d. Bakla, Bezelye, Börülce

• Konserve ve yemeklik tüketim için yetiştirilir.
• Sulama olanakları gelişmiş kıyı bölgelerinde yaygındır.

Bakla: Muğla

Bezelye: Çanakkale

Börülce: Manisa

2.3. TÜRKİYE’DE TARIMSAL SANAYİ ÜRÜNLERİ

a. Şeker Pancarı

• Türkiye koşullarına uyum sağlayan bir bitkidir.
• Ilıman karasal iklim bölgelerinde yetişir.
• Sulama ile yetiştirilebilir.
• Kıyılarda çok kâr getirmediği için yetiştirilmez.
• Çabuk bozulduğu için fabrikalar üretim alanlarına yakındır!
• Küspesi hayvan yemi olarak kullanılır.
• Doğu Karadeniz’de her mevsim yağış sebebiyle şeker oranı düşer bu yüzden yetiştirilemez.
• Destek alımı kapsamındadır!
• En çok İç Anadolu’da yetiştirilir. Güneydoğu Anadolu’da hiç yoktur!

Şeker Pancarı üretiminde önde olan şehirler;

1. Konya
2. Eskişehir
3. Yozgat
4. Aksaray
5. Kayseri

Şeker Pancarının kullanım alanları: Şeker ve hayvan yemi vb.

Not: Şeker pancarıda KOTA UYGULAMASI vardır. İşlenecek kadar üretilmesine izin verilir.

b. Tütün

• Her türlü iklim ve toprak koşuluna uyum sağlamıştır.
• Anadolu tütünü çok nem istemeyen kıraç topraklarda yetişir.
• Çimlenme ve büyüme döneminde su ister.
• Dünya’da ki en kaliteli tütünlerdendir. (Kalitenin düşmemesi için devlet kontrolündedir!)
• İhracatı yapılır.
• En çok Ege’de yetiştirilir.
• Yetişmediği tek bölge İç Anadolu’dur. (Toprak ve sıcaklıktan dolayı kalitesi düşük olduğundan devlet izin vermemektedir)

Tütünün üretiminde önde olan şehirler;

1. Denizli
2. Manisa
3. Adıyaman
4. Uşak
5. Samsun

Tütünün kullanım alanları: Sigara

c. Pamuk

• Kışların ılık, yazların kurak olduğu yerlerde yetişir.
• Yetişme döneminde nem, olgunlaşma döneminde kuraklık ister.
• Yağıştan dolayı Karadeniz’de yetişmez.
• İlkbahar sıcaklığı az olduğundan İç Anadolu’da yetişmez.
• Malatya, Elazığ, Iğdır mikroklima olduğu için yetiştirebilir.
• Türkiye, Dünya’nın önde gelen pamuk üreticileri arasındadır.
• En çok Güneydoğu Anadolu’dadır. (GAP sayesindedir, önceden Ege Bölgesi’nde yetişirdi)

Pamuk üretiminde önde olan şehirler;

1. Şanlıurfa
2. Aydın
3. Diyarbakır
4. Hatay
5. Adana

Pamuğun kullanım alanları: Tekstil ve dokuma endüstrisi, çiğidinden yağ üretimi, kültünden hayvan yemi

d. Çay

• Kışların ılık olduğu yerlerde yetişir.
• Aşırı yıkanmış laterit toprakları sever.
• Ekim alanı en dar olan sanayi bitkisidir.
• Tesisler ekim alanına yakındır.
• Çayın kalitesi devlet kontrolündedir.
• Ülkemizde Cumhuriyet’ten sonra ekilmiştir.
• Sadece Doğu Karadeniz’de yetişir.

Çay üretiminde önde olan şehirler;

1. Rize
2. Trabzon
3. Artvin
4. Giresun
5. Ordu

Not: Çay bir mikroklima bitkisidir.

e. Haşhaş

• Yaz sıcağı ve orta derece yaz yağışı ister.
• Kıyı kesimler ve Doğu Anadolu’nun yüksek kısımları dışında her yerde yetişir.
• Toprak seçiciliği yoktur, ancak kumlu toprağı sever.
• En çok Ege’de yetiştirilir.
• Devlet kontrolündedir!

Haşhaş üretiminde önde olan şehirler;

1. Afyonkarahisar
2. Konya
3. Denizli
4. Uşak
5. Amasya

Haşhaş kullanım alanları: Yağ, boya, hamur işleri, uyuşturucu, sabun, ilaç, hayvan yemi vb.

f. Keten

• Nemli ve serin ortamlarda kaliteli lif verir.
• Kurak ve sıcak alanlarda yağ tohumu verir.
• Devlet kontrolü vardır. (Uyuşturucuda kullanıldığından dolayı)

Keten sadece AFYONKARAHİSAR’da yetişmektedir.

Ketenin kullanım alanları: Kumaş, kıymetli kağıt, kağıt banknot, bezir yağı, kot ve keten yapımı, yağlı boya

g. Kenevir

• Tohumundan yağ elde edilir.
• Uyuşturucu üretimi için kullanıldığından devlet kontrolündedir!
• Tamamı Karadeniz’de yetiştirilir. (2019’da ilk kez başka şehirlerde üretti)

Kenevir üretiminde önde olan şehirler;

1. Samsun
2. Kayseri
3. Kütahya
4. Yozgat
5. Kastamonu

Kenevirin kullanım alanları: Çuval, paspas, halat

h. Anason

• İçki yapımında alkole koku vermek için kullanılır.
• En çok Akdeniz’de yetişir.

Anason üretiminde önde olan şehirler;

1. Konya
2. Burdur
3. Denizli
4. Ankara
5. Afyonkarahisar

Anasonun kullanım alanları: İçki, bitkisel çay

2.4. TÜRKİYE’DE YAĞ BİTKİLERİ

a. Ayçiçeği

• Yetişme döneminde yağış, olgunlaşma döneminde kuraklık ister.
• Yağış rejiminden dolayı Karadeniz’de yetişmez.
• Sulama sorunu çözülürse Türkiye’nin büyük kısmında yetişir.
• En çok Marmara (Ergene) Bölgesi’nde yetişir.
• Türkiye’de bitkisel yağ üretiminde ilk sırada olan bitkidir.

Ayçiçeği üretiminde önde olan şehirler;

1. Tekirdağ
2. Konya
3. Adana
4. Edirne
5. Kırklareli

Ayçiçeğinin kullanım alanları: Yağ, hayvan yemi ve çekirdek

b. Zeytin

• Akdeniz ikliminin tanıtıcı ürünüdür.
• Kış soğuğuna karşı hassastır. Kış ılığı ister.
• Yaz sıcaklığı ve kuraklığına karşı dayanıklıdır.
• Kıyı Ege, Güney Marmara, Gaziantep civarında (matematiksel konumdan dolayı) yetişir.
• Mikroklima olduğu için Artvin Yusufeli’nde de üretilir. (Özel konum)
• Fizyolojik özellikleri sebebiyle devirli üretim sağlar. (1 sene çok, 1 sene az ürün verir)
• Kalitesi düşmesin diye yağ fabrikaları üretim alanına yakındır.
• Yağlık ve sofralık olarak üretilir.

Yağlık Zeytin üretiminde önde olan şehirler;

Yağlık zeytin en çok Ege’de yetişir.

1. Aydın
2. Muğla
3. Balıkesir
4. Hatay
5. İzmir

Yağlık zeytinin kullanım alanları: Yağ ve sabun yapımı

Sofralık Zeytin üretiminde önde olan şehirler;

Sofralık zeytin en çok Marmara’da yetişir.

1. Manisa
2. Bursa
3. Aydın
4. Balıkesir
5. Mersin

Sofralık zeytinin kullanım alanları: Yağ ve sabun yapımı

c. Soya Fasulyesi

• Yaz sıcaklığı ve su ister.
• Protein değeri yüksek bir üründür.
• En çok Akdeniz’de yetişir. (Doğal bölgesi aynı mısırda olduğu gibi Karadeniz’dir)

Soya fasulyesi üretiminde önde olan şehirler;

1. Adana
2. Mersin
3. Osmaniye
4. Samsun
5. Kahramanmaraş

Soya fasulyesinin kullanım alanları: Ekmek ve çeşitli unlu mamullerde katkı maddesi, yemeklik yağ, sabun, vernik ve cila

d. Susam

• Olgunlaşma döneminde sıcaklık ister.
• Hasat zamanı kuraklık ister.
• Susam güvesi ve beyaz sinek gibi zararlılar üretimi düşürür.
• En çok Ege’de yetişir.

Susam üretiminde önde olan şehirler;

1. Antalya
2. Manisa
3. Muğla
4. Uşak
5. Adana

Susamın kullanım alanları: Yağ, tahin, helva, pasta, bisküvi, simit

e. Kolza (Kanola)

• 1960 yıllarında balkan göçmenleriyle gelmiştir.
• Rapiska, rapitsa isimleriyle anılır.
• Kolzada bulunan erusik asit insana zarar verdiğinden üretimi yasaklanmıştır. Islah çalışmalarından sonra asit miktarı sıfıra inmiş ve yetiştirilmiştir.
• En çok Trakya’da yetiştirilir.
• Biodizel üretiminde kullanıldığı için devlet teşviki vardır.

Kolza üretiminde önde olan şehirler;

1. Tekirdağ
2. Konya
3. Edirne
4. İstanbul
5. Kırklareli

f. Aspir

• Genellikle 80-100 cm uzayabilen, sarı, turuncu, beyaz renklerde çiçekleri olan bir bitkidir.
• Kuraklığa dayanıklıdır.
• En çok İç Anadolu’da yetişir.
• 2. sırada Güneydoğu Anadolu’da yetişir.
• Devlet teşviki vardır!

Aspir üretiminde önde olan şehirler;

1. Ankara
2. Muş
3. Aksaray
4. Konya
5. Kırşehir

Aspirin kullanım alanları: Yemeklik yağ, sabun, vernik, cila

g. Yer Fıstığı

• Akdeniz iklim koşullarına uyum sağlamıştır.
• Toprak seçiciliği fazladır. Gevşek toprak sever.
• Meyvesi toprak içinde olgunlaşır.
• En çok Akdeniz’de yetişir.

Yer Fıstığı üretiminde önde olan şehirler;

1. Adana
2. Osmaniye
3. Şırnak
4. Antalya
5. Aydın

Yer fıstığının kullanım alanları: Yağ ve çerez

2.5. TÜRKİYE’DE MEYVELER

a. Fındık

• Her mevsim nem ister.
• Yetişme döneminde serin ortam, meyvelenme döneminde güneşlenme ister.
• Humusu bol topraklarda yetişir.
• Kuru kireçli toprağı sevmez.
• Karadeniz ve Marmara’da yetişir.
• Yağ ve çerez olarak kullanılır.
• Dünya fındık üretiminin %65’i Türkiye’dedir.
• En çok Karadeniz’de yetişir.

Fındık üretiminde önde olan şehirler;

1. Ordu
2. Samsun
3. Sakarya
4. Düzce
5. Giresun

b. İncir

• Akdeniz iklimine uyum sağlamıştır.
• Kış ılığı, yaz kurağı ister.
• Düşük sıcaklıklara karşı dayanıksızdır.
• Hem taze hem kurutmalık olarak tüketilir.
• İhracat ürünlerindendir.
• İncir üretiminde Dünya’da ilk sırada yer alıyoruz.
• En çok Ege’de yetişir.

İncir üretiminde önde olan şehirler;

1. Aydın
2. İzmir
3. Bursa
4. Mersin
5. Hatay

c. Üzüm

• Türkiye’nin iklim ve toprak koşullarına uyum sağlamıştır. (Soğuğa dayanıklıdır)
• Olgunlaşma döneminde yaz sıcaklığı ister.
• Sofralık, kurutmalık ve şaraplık olarak üretilir.
• Yaz yağışından dolayı Karadeniz’de azdır.
• Şiddetli soğuktan dolayı Erzurum-Kars’ta azdır.
• Ege’de ki üzümler şeker oranı çok olduğundan şaraba uygun değildir. Şaraplık üzüm daha çok İç Anadolu’da üretilir.
• Önemli ihraç ürünlerindendir.
• Kuru üzümde üretimde Dünya’da ilk sıradayız.
• Üretim miktarı en çok olan meyvedir.
• En çok Ege’de yetişir.
• Türkiye’nin hemen hemen her yerinde üretilmektedir.

Üzüm üretiminde önde olan şehirler;

1. Manisa
2. Denizli
3. Mersin
4. İzmir
5. Gaziantep

d. Turunçgiller

• Portakal, mandalina, limon meyvelerine verilen genel isimdir.
• Yüksek sıcaklık, bol su ister.
• Kış ılığı isterler.
• Don olaylarından olumsuz etkilenirler.
• Rize’de mikroklima olduğundan yetişirler.
• İhracat ürünüdür.
• En çok Akdeniz’de yetişir.

Turunçgil üretiminde önde olan şehirler;

1. Mersin
2. Hatay
3. Muğla
4. İzmir
5. Osmaniye

e. Antep Fıstığı

• Yaz kurağına dayanıklıdır.
• Fazla yağış istemez.
• Üretim miktarı yıllara göre dalgalıdır.
• Dünya’da sadece İran ve Türkiye’de yetişir.
• En çok Güneydoğu Anadolu’da yetişir.

Antep Fıstığı üretiminde önde olan şehirler;

1. Şanlıurfa
2. Gaziantep
3. Siirt
4. Adıyaman
5. Kilis

f. Elma

• Ilıman iklim tercih eder.
• Soğuğa karşı en dayanıklı meyvedir.
• Türkiye’nin her yerinde yetişir.
• Dayanıklıdır, uzun süre depolanabilir. (Ekonomiktir)
• Sulama gerektirir.
• Türkiye’de 460 çeşidi vardır.

Elma üretiminde önde olan şehirler;

1. Isparta
2. Karaman
3. Niğde
4. Antalya
5. Kayseri

g. Muz

• Tropikal bitkidir.
• Kış sıcağının yüksek olduğu yerde yetişir.
• Föhn rüzgarının etkisiyle Anamur’da yetişir.
• Ekim alanı dardır.
• En çok Akdeniz’de yetişir.
• Mikroklima ürünüdür.

Muz üretiminde önde olan şehirler;

1. Mersin
2. Antalya
3. Adana
4. Hatay
5. Muğla

h. Kayısı

• Dünya’nın en kaliteli kayısısı Türkiye’dedir.
• Üretimde Dünya’da ilk sıradayız.
• En çok Doğu Anadolu’da yetişir.
• İhraç ürünüdür.

Kayısı üretiminde önde olan şehirler;

1. Malatya
2. Mersin
3. Kahramanmaraş
4. Elazığ
5. Iğdır

ı. Kivi

• Üzüm gibi büyük ve odunsu bir gövdeye sahiptir.
• Kivi asmaları 4-5 metre ara ile ekilerek 1-2 metrelik güçlü direklerle desteklenir.
• Ilıman iklim ister.
• Türkiye’de 1994’de üretime başlanmıştır.
• En çok Doğu Karadeniz’de yetişir.

Kivi üretiminde önde olan şehirler;

1. Yalova
2. Bursa
3. Ordu
4. Samsun
5. Rize

2.6. TÜRKİYE’DE CUMHURİYET SONRASI TARIM ÜRÜNLERİ

• Çay
• Kivi
• Kolza
• Şeker Pancarı
• Ayçiçeği

2.7. TÜRKİYE’DE DEVLET KONTROLÜNDE OLAN TARIM ÜRÜNLERİ

• Pirinç (Sağlık sebebiyle)
• Çay (Kalite kontrolü sebebiyle)
• Tütün (Kalite kontrolü sebebiyle)
• Haşhaş (Uyuşturucu üretiminde kullanılması sebebiyle)
• Keten (Uyuşturucu üretiminde kullanılması sebebiyle)
• Kenevir (Uyuşturucu üretiminde kullanılması sebebiyle)
• Şeker Pancarı (Kotalı üründür, sadece işlenebilecek kadarı üretilir)