Vatandaşlık ve Anayasa KPSS ders notlarımıza Temel Hukuk Kavramları konusu ile başlıyoruz. Sosyal hayatı düzenleyen kurallar, Hukuk kurallarının temel nitelikleri, Hukuk kurallarının yaptırımları, Hukukun kaynakları, Hukukta boşluk türleri, Hukukun çeşitli anlamları, Hukuk kurallarının sınıflandırılması, Hak türleri ve hakların korunması, Kişilik kavramları, Ehliyet türleri, Hısımlık ve Tüzel Kişilik konularını inceleyeceğiz.

TEMEL HUKUK KAVRAMLARI

1. SOSYAL HAYATI DÜZENLEYEN KURALLAR

• Din Kuralları
• Ahlak Kuralları
• Görgü Kuralları
• Örf-Adet Kuralları
• Hukuk Kuralları

2. HUKUK KURALLARININ TEMEL NİTELİKLERİ

Hukuk kuralları;

• Geneldir.
• Süreklidir.
• Soyuttur.
• Yaptırıma dayalıdır.
• Kişilik dışıdır.

2.1. Hukuk Kurallarının Yaptırımları

Ceza: Suçun yaptırımıdır.

Cebri İcra: Borcun zorla yerine getirilmesidir.

Tazminat: Verilen zararın ödenmesidir.

Hükümsüzlük: Hukuki işlemin kurala uygun yapılmaması, işlemde eksiklik bulunması durumudur.

İptal: Hukuka aykırı idari işlemin mahkeme kararı ile geri alınmasıdır.

Not: Hükümsüzlük kendi içerisinde; Yokluk, Butlan, Tek Taraflı Bağlamazlık olmak üzere üçe ayrılır.

2.2. Hukukun Kaynakları

a. Yazılı Kaynaklar (Mevzuat)

• Anayasa
• Kanun
• Uluslararası Antlaşmalar
• Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
• Yönetmelik
• Adsız Düzenleyici İşlemler

b. Yazısız Kaynaklar

• Örf ve Adet Kuralları

c. Yardımcı Kaynaklar

• Doktrin (Bilimsel İçtihatlar)
• Yargısal İçtihatlar

Not: Yardımcı kaynakların bağlayıcılığı yoktur. Yüksek mahkemelerin verdiği içtihadı birleştirme kararları istisna olarak bağlayıcıdır.

2.3. Hukukta Boşluk Türleri

a. Hukuk Boşluğu

• Yazılı ve yazısız hiçbir kuralın olmamasıdır.
• Hakimin hukuk yaratması ile doldurulur.

b. Kanun Boşluğu

• Yalnızca yazılı kurallarda hiçbir hükmün bulunmaması ya da hükmün yetersiz olması durumudur.

b1. Kural İçi Boşluk

• Hakimin takdir yetkisini kullanması ile doldurulur.

b2. Kural Dışı Boşluk

• Açık boşluk
• Örtülü boşluk

2.4. Hukukun Çeşitli Anlamları

a. Pozitif (Müspet) Hukuk

• Yazılı + Yazısız hukukun birlikte olduğu hukuktur.

b. Mevzu Hukuk (Mevzuat)

• Sadece yazılı hukuktur.
• Anayasa
• Kanun
• Uluslararası Antlaşmalar
• Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
• Yönetmelik
• Genelge

c. İdeal (Tabii – Doğal) Hukuk

• Olması gereken hukuktur.

d. Tarihi Hukuk

• Artık yürürlükte olmayan hukuktur.

Not: KHK kaldırılmıştır.

2.5. Hukuk Kurallarının Sınıflandırılması

a. Emredici Hukuk Kuralları

• Aksi kararlaştırılamayan kurallardır.

b. Yedek Hukuk Kuralları

• Yorumlayıcı (Açıklık getiren) Hukuk Kuralları
• Tamamlayıcı (Eksikliği tamamlayan) Hukuk Kuralları olmak üzere iki ayrılır.

c. Tanımlayıcı Hukuk Kuralları

• Tanım yapan hukuk kurallarıdır.

3. HAK TÜRLERİ

3.1. Kamu Hakları

• Kişi Hakları
• Sosyal-Ekonomik Haklar
• Siyasi Haklar

3.2. Özel Haklar

a. Nitelikleri Bakımından Özel Haklar

• Mutlak Haklar
• Nispi Haklar

b. Konuları Bakımından Özel Haklar

• Malvarlığı Hakları
• Kişilik Hakları

c. Devredilmeleri Bakımından Özel Haklar

• Devredilebilen Haklar
• Devredilemeyen Haklar

d. Etkileri Bakımından Özel Haklar

• Yenilik Doğuran Haklar (Kurucu – Bozucu – Değiştirici)
• Alelade Haklar

4. HAKLARIN KORUNMASI YOLLARI

4.1. Talep Yolu

4.2. Dava Yolu

• Özel Hukukta
• Ceza Hukukunda
• İdare Hukukunda

4.3. Kişi Tarafından Koruma Yolu

• Meşru Müdafaa: Orantılı karşı saldırı.
• Zaruret Hali: Başkasının malına zarar vererek tehlikeden kurtulma.
• Kuvvet Kullanma: Güç kullanarak hakkı koruma.

5. KİŞİLİK KAVRAMI

5.1. Gerçek Kişilik

• İnsanları, hakiki şahısları kapsar.
• Tam ve sağ doğumla başlar.
• Ölüm, ölüm karinesi, birlikte ölüm karinesi ve gaiplik ile sona erer.

Ölüm Karinesi: Ölüme kesin gözle bakılacak bir durumda kaybolmadır. Mahkeme kararı şartı yoktur. Beklenilmesi gereken süre yoktur.

Gaiplik: Ölüm tehlikesi içinde kaybolma ya da kendisinden uzun süre haber alınamama durumudur. Ölüm tehlikesi durumunda 1 yıl, uzun süre haber alınamaması durumunda 5 yıl süre geçmesi lazım. Sulh hukuk mahkemesi kararı gerekir.

5.2. Tüzel Kişilik

• Dernek ve vakıf gibi hükmi şahısları kapsar.

6. KİŞİ EHLİYETLERİ

6.1. Hak Ehliyeti

• Kişinin yalnızca hak ve borçlara sahip olabilmesidir.

6.2. Fiil Ehliyeti

• Kişinin kendi fiil ve eylemleriyle hak sahibi olabilmesi ve borç altına girebilmesidir.

Fiili ehliyetin şartları:

• Ergin olmak.
• Temyiz kudretine sahip olmak (Ayırt edici olmak)
• Kısıtlı olmamak

7. EHLİYET TÜRLERİ

7.1. Tam Ehliyetliler

• Ergin
• Ayırt etme gücüne sahip
• Kısıtlı olmayan bireylerdir.

7.2. Sınırlı Ehliyetliler

• Ergin
• Ayırt etme gücüne sahip
• Kısıtlı olmayan
• Kendilerine yasal danışman atanan kişilerdir.

7.3. Tam Ehliyetsizler

• Ayırt etme gücü olmayan
• Cezai sorumlulukları olmayan bireylerdir.

7.4. Sınırlı Ehliyetsizler

• Ayırt etme gücüne sahip, ergin olmayan
• Ayırt etme gücüne sahip ancak kısıtlı olan bireylerdir. (Hapis durumunda olan)
• Cezai ehliyetleri vardır.

8. HISIMLIK BAĞI

• Kan yoluyla
• Evlenme yoluyla (Kayın) – (Eşte hısımlık olmaz)
• Evlat edinme yoluyla oluşabilir.

8.1. Kan Yoluyla Hısımlık

Üstsoy: Dede – Nine – Anne – Baba

Altsoy: Çocuk – Torun

Yansoy: Kardeş (2. Derece), Amca, Hala, Teyze, Dayı (3. Derece), Kuzen (4. Derece)

9. TÜZEL KİŞİLİK

9.1. Özel Hukuk Tüzel Kişileri

a. Kişi Topluluğu

• Dernekler
• Şirketler

b. Mal Topluluğu

• Vakıflar

9.2. Kamu Hukuku Tüzel Kişileri

a. Kişi Topluluğu

• İl Özel İdareleri
• Belediyeler
• Köyler

b. Mal Topluluğu

• İdari Kamu Kurumları
• İktisadi Kamu Kurumları
• Sosyal Kamu Kurumları
• Bilimsel, Teknik, Kültürel Kamu Kurumları
• Düzenleyici Kamu Kurumları
• Meslek Kuruluşları