Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi ders notlarımızı Küreselleşen Dünya konusu ile bitiriyoruz. Bu ders notumuzda SSCB’nin Dağılması, Glasnost ve Perestroyka Politikaları, Bağımsız Devletler Topluluğu’nun Kurulması, Alma Ata Deklarasyonu, Balkanlarda ki Gelişmeler ve Türkiye, Kosova Barış Gücü, Mavi Kelebeğin İzinde, Avrupa Ekonomi Topluluğu’ndan Avrupa Birliği’ne, Avrupa Birliği’nin Geçirdiği Aşamalar, Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı Kuruluşu ve Amacı, AKKA Antlaşması, Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teşkilatı, Türkiye Bilimler Akademisi, GAP, TÜRKSOY Projesi, Uluslararası Güvenlik Destek Gücü, Çernobil Nükleer Reaktör Kazası, Dünya Sağlık Örgütü, Kyoto Protokolü, Küreselleşen Dünya’da Türkiye  konularına değineceğiz.

KÜRESELLEŞEN DÜNYA

• Yumuşama Dönemi’nde bloklar silahsızlanma ve bazı silahlarda sınırlandırma yoluna gitmişlerdir.
• ABD ve SSCB arasında yaşanan sert rüzgarların dinmeye başladığı dönemdir.

1. SSCB’NİN DAĞILMASI

• 1985 yılında Gorbaçov’un iktidarında Glasnost ve Perestroyka ile başlayıp 6 yıl süren reformların ardından 1991 yılının sonunda SSCB resmen dağılmıştır. Bu tarihten itibaren Asya ve Avrupa’nın siyasi haritası değişmiştir.

Gorbaçov’un Glasnost (Açıklık, Şeffaflık)  ve  Perestroyka (Yeniden Yapılanma) Politikaları

• Gorbaçov batılı fikirlere açık biriydi ve soğuk savaş döneminin sona ermesini istiyordu.
• 1986 yılında Gorbaçov ile ABD Başkanı Ronald Reagan, bir araya gelerek Yıldızlar Savaşı anlamına gelen nükleer silahların sınırlandırılmasına ait bir yumuşamanın sinyalini vermişlerdir.
• SSCB dağıldıktan sonra Rusya Federasyonu adını almış ve kendinden ayrılan ülkeleri tekrar bir çatı altında toplamaya Bağımsız Devletler Topluluğu’nu kurmaya çalışmıştır.

2. BAĞIMSIZ DEVLETLER TOPLULUĞU’NUN (BDT) KURULMASI

• 1975 yılında Helsinki Nihai Senedi‘nin imzalanması, Doğu Avrupa’da, Sovyet uydusu devletleri ve milliyetçileri harekete geçirmişti.
• Bu gelişme Moskova’nın hegemonyasının sona ereceğini göstermişti.

2.1. Alma Ata Deklarasyonu (1991)

• SSCB dağıldıktan sonra 21 Aralık 1991’de Kazakistan’ın Alma Ata şehrinde bir araya gelen Cumhuriyetler, yaptıkları görüşmeden sonra yayınladıkları bir bildirge ile Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT)’nun kurulduğunu açıkladılar.
• BDT, SSCB’nin dağılmasının ardından, Rusya’nın eski etki alanını yeniden kazanma amacının ağırlıklı hissedildiği 12 devletten oluşan birliktir.
• BDT’ye üye ülkeler sırasıyla şunlardır: Azerbaycan, Beyaz Rusya, Ermenistan, Gürcistan, Kazakistan, Kırgızistan, Moldova, Özbekistan, Tacikistan, Türkmenistan, Rusya Federasyonu ve Ukrayna’dır.

Kazakistan

• 22 Haziran 1989’da Nazarbayev, Mikhail Gorbaçov’un Glasnost-Perestroyka politikasına destek verdi.
• 26 Mart 1990’da seçilen parlamento 24 Nisan 1990’da Nazarbayev’i Cumhurbaşkanı seçti.
• Kesin olarak 16 Aralık 1991’de Kazakistan’ın bağımsızlığını ilân etti.

Azerbaycan

• Ebulfeyz Elçibey’in önderliğinde Halk Cephesi adıyla bir örgüt kuruldu (19 Haziran 1989).
• Azerbaycan’a bağımsızlık verilmesi istendi. Bu durum Moskova’nın hoşuna gitmedi.
• Ermeniler kışkırtılarak Ermeni- Azeri çatışması yaratıldı. 19-20 Ocak 1990’da Kızıl Ordu, Bakü’ye girdi. Bu durum Halk Cephesi’nin yeraltına inmesine yol açtı.
• Mart 1990’da seçimler yapıldı ve Ayaz Muttalibov Cumhurbaşkanı seçildi. 30 Ağustos 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığı ilân edildi.
• 25 Şubat 1992’de Suşa ve Hocalı’da büyük katliamlar oldu. Bunun üzerine Muttalibov istifa etti.
• 7 Haziran 1992’de Ebulfeyz Elçibey Cumhurbaşkanı seçildi. Ancak 16 Haziran 1993’te görevinden çekilmek zorunda kaldı. Yerine Haydar Aliyev getirildi.
• Azerbaycan’daki rejimin yerine oturamamasından yararlanan Dağlık Karabağ Ermenileri Azerbaycan’dan ayrılmak istediler Bu durum Ermenistan ile Azerbaycan arasında savaşa yol açtı. Dağlık Karabağ sorunu henüz çözülememiştir.

Kırgızistan

• 27 Ekim 1990’da cumhurbaşkanı seçilen Asker Akayev, merkeziyetçi ekonomiden, liberal ekonomiye geçişi sağlayacak yasal düzenlemeler yaptı.
• 12 Aralık 1991’de Kırgızistan bağımsızlığını ilân etti.

Özbekistan

• 1990’da başkan seçilen Kerimov, Sovyetlere karşı bir politika izledi. Rusya’nın Özbekistan’ı hammadde deposu olarak gördüğünü bunun da Özbek halkını geri bıraktığını belirtti.
• Kerimov, 31 Ağustos 1991’de Özbekistan’ın bağımsızlığını ilân etti. 29 Aralık 1991’de de Cumhurbaşkanlığı‘na seçildi.

Türkmenistan

• Sapar Murat Atayeviç Niyazov, Türkmenler arasındaki kabilecilik ayrışmasını durdurdu.
• 1990’da yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimini %99.5 oy ile kazandı.
•  Rusya’da Sovyet sistemi çökerken Niyazov, Türkmenistan’ın bağımsızlığı konusunda halk oyuna başvurdu ve halkın %93’ünün bağımsız olmak istediğini, bu oylama ile tespit etti.
• Nitekim, Türkmenistan Parlamentosu 27 Ekim 1991’de oybirliği ile Türkmenistan’ın bağımsızlığını kabul ederek tüm dünyaya duyurdu.

3. BALKANLARDAKİ GELİŞMELER VE TÜRKİYE

• Balkanlarda 2 milyonu aşkın bir Türk nüfusu vardır. Yugoslavya’nın dağılmasıyla yaşanan gelişmeler bölgede çatışmaların yaşanmasına sebep olmuştur. Türkiye, bölgede Sırpların katliam ve soykırımına sessiz kalmamış, AGİK ve BM’den bu saldırıların önüne geçilmesini istemiştir. Fakat Sırp saldırıları önlenememiştir.

3.1. Kosova Barış Gücü

• 29 Şubat 1992 yılında yapılan referandum sonucu Bosna Hersek’in bağımsızlığı kabul edilmiştir. Cumhurbaşkanı olan Aliya İzzet Begoviç, 1 Mart 1992 günü bağımsızlığını ilan etmiştir. Bu gelişme üzerine Saraybosna’da çatışmalar başlamıştır.
• Nazi soykırımından sonra 20. yüzyılda yaşanan en büyük vahşet Bosna Hersek’te yaşanmıştır.
• ABD, 1993’te Bosna Hersek’e havadan yardım etme kararı almıştır. Türkiye, bu yardım operasyonuna katılan ilk ülke olmuştur. ABD’nin etkisiyle ateşkes ilan edilmiş ve Sırplar geri çekilmiştir. ABD’de imzalanan Dayton Antlaşması ile Bosna Savaşı sona ermiştir. Bosna Hersek Devleti’nin temelleri atılmıştır.
• Bu antlaşma Bosna’daki askeri operasyonları NATO’nun emrine vermiştir. Bu amaçla NATO, Barışı Uygulama Gücü’nü (IFOR) kurmuştur. Türkiye de IFOR birliğine asker göndererek destek vermiştir.

Uyarı: Türkiye, dünya barışına destek vermek amacıyla; Bosna dışında SOMALİ, AFGANİSTAN, KOSOVA, ARNAVUTLUK, LÜBNAN gibi yerlere BM bünyesinde Barış Gücüne askeri destek vermiştir.

3.2. Mavi Kelebeğin İzinde

• Yugoslavya’nın dağılmasından sonra Bosna ve Kosova’nın birçok bölgesinde kelebek nüfusunda ciddi bir artış olmuş, bu durum bölgeyi inceleyen uzmanların dikkatini çekmiştir. Yapılan araştırmalar sonucunda bitki örtüsünün değişmesinden değil, yerlerin altında bulunan toplu mezarların üzerinde açılan çiçeklere konan kelebeklere ulaşılmıştır. Bu çiçeklere “ölüm çiçekleri” denilmiştir. Bu inceleme ve araştırma sonucunda yaklaşık 300 toplu mezar bulunmuştur.

4. AVRUPA EKONOMİ TOPLULUĞU’DAN AVRUPA BİRLİĞİ’NE

• AB’nin temelleri, 1951 yılında Almanya ve Fransa’nın öncülüğünü yaptığı 6 ülkenin katılımıyla oluşturulan Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğuna ve 1957 Roma Antlaşmasına dayanmaktadır.
• Aynı tarihte Avrupa Birliğine giren ülkeler Avrupa Ekonomi Topluluğu olan AET’nin kuruluşunu sağlayan Roma Antlaşmasını imzaladılar.
• Daha sonra da 1967’de Bürüksel Antlaşması ile bir araya gelen Avrupalı devletler Avrupa Topluluğunu (AT) kurdular.
• 1993’te topluluğa katılmaya aday ülkelere Kopenhag Kriterleri getirilmiştir. AB, 28 ülkeden oluşan ve toprakları büyük ölçüde Avrupa kıtasında bulunan siyasi ve ekonomik bir örgütlenmedir.
• 1993 yılında Maastricht Antlaşması (Bu antlaşmada ilk kez AB terimi kullanılmıştır.) olarak da bilenen Avrupa Birliği antlaşmasının imzalanması sonucu var olan Avrupa Ekonomik Topluluğu’na yeni görev ve sorumluluk alanları yüklenmiştir (Ekonomik ve parasal birlik, ortak dış işleri ve güvenlik politikası, adalet ve iç işlerinde iş birliği gibi…).
• Avrupa Birliğinin, bir bayrağı, marşı ve ulusal bayramı vardır. Bayrağı gök mavisi zemin üzerine 12 yıldızdan oluşur. Bu yıldızlar, birliğinin oluşumunda etkili olan ülkeleri simgeler. Marşı, Beethoven’in 9. senfonisinin “neşeye övgü” bölümünden alınmıştır. Birleşik Avrupa’nın temellerinin atıldığı 9 Mayıs ise AB’nin ulusal bayramıdır. Avrupa Birliğine üye ülkeler, 2002 yılından itibaren Euro adında ortak para birimini kullanmaktadırlar.
• AB, tüm üye ülkelerini Dünya Ticaret Örgütünde, G8 zirvelerinde, BM toplantılarında temsil ederek, üyelerinin dış politikalarında da rol oynamaktadır. AB’nin 28 üyesinden 21’i NATO’nun da üyesidir.
• Avrupa Birliğine katılmayı reddeden ülkeler ise şunlardır: İsviçre, İzlanda, Lihtenştayn ve Norveç

5. AVRUPA BİRLİĞİ’NİN GEÇİRDİĞİ AŞAMALAR

• Avrupa Kömür Çelik Topluluğu (1951)
• Avrupa Savunma Topluluğu (1952)
• Roma Antlaşması (1957) Böylece Avrupa Ekonomik birliğine adım atılmıştır.
• Schengen Antlaşması (1985) Böylece üye ülkeler arasında pasaport kaldırılmıştır.
• Maastrich Antlaşması (1992) AB için gerekli hukuki ve idari yapıya sahip olunması kararlaştırıldı. Bu antlaşma ile birlik, AB adını almıştır.
• Kopenhag Kriterleri (1993) Siyasi, Hukuksal, Ekonomik uyum kurallarıdır.
• Amsterdam Antlaşması (1997) Demokrasi ve diplomaside iyileştirilmeler yapma gereği
• Nice Antlaşması (2001) Birliğin Doğu Avrupa’ya yönelik genişlemesine yeni vizyonlar kazandırmak amaç edinilmiştir.

6. TÜRK İŞBİRLİĞİ VE KALKINMA AJANSI (TİKA)

• TİKA, Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı’dır. Bakanlar Kurulu kararıyla 1992 yılında Dış işleri Bakanlığı’na bağlı olarak kurulmuştur.
• TİKA, başta Türk dilinin konuşulduğu ülkeler ve Türkiye’ye komşu ülkeler olmak üzere, gelişme yolundaki ülkelerin kalkınmalarına yardımcı olmak, bu ülkelerle ekonomik, ticari, teknik, sosyal ve kültürel alanlarda projeler ve programlar yaparak işbirliğini geliştirmek amacıyla kurulmuştur. Ayrıca ortak tarih ve kültür yapılarını korumak ve Türkçeyi yaygınlaştırmak da önemli amaçları arasındadır.
• TİKA, eğitim ve kültür alanlarındaki işbirliği programlarının yurt dışındaki Türk kültür merkezlerince yürütülmesini sağlar. Özellikle Orta Asya ve Orta Doğudaki Türk unsurlarla bağlantılar kurmuştur. Ahmet Yesevi Türbesinin restorasyonu, Göktürk Kağanlığı Hazinelerinin bulunmasını, Orhun Kitabelerinin restorasyonu, Kanuni’nin Zigetvar Üzümlü tepesindeki kabri gibi çalışmaları yapmıştır.

7. AKKA ANTLAŞMASI (AVRUPA KONVEKSİYONEL KUVVETLER ANTLAŞMASI)

• 1990’da Paris’te, Varşova Paktı ve NATO üyesi ülkeler arasında yapılan ortak deklarasyondur. AKKA, Avrupa Konveksiyonel Silahların İndirimi konusunda bir antlaşmadır.
• Türkiye’de AKKA’ya üyedir.

8. KARADENİZ EKONOMİK İŞBİRLİĞİ TEŞKİLATI (KEİT)

• 1990 yılında Türkiye’nin girişimiyle Karadeniz Ekonomik İşbirliği Toplantısı yapılmıştır.
• Bu toplantıda Karadeniz havzasını barış, refah ve istikrar bölgesine dönüştürmek amaçlanmıştır.

9. TÜBA (TÜRKİYE BİLİMLER AKADEMİSİ)

• Başbakanlığa bağlı olarak kurulan bir kuruluş olup bilimsel, idari ve mali özerkliğe sahiptir.
• 1994 yılında çalışmalara başlayan bu akademi, gençleri bilim ve araştırmaya sevk etmeye ve bilim insanları yetişmesini sağlamaya çalışmaktadır.
• TÜBA, TÜBİTAK’tan sonra kurulan bir bilim akademisidir.

10. TÜRKSOY PROJESİ

• Türkiye, 1993 yılında Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi (Türksoy) projesini geliştirmiştir.
• Bu projenin amacı Türkçe konuşan ülkeler ve topluluklar arasında kültürel ilişkilerin geliştirilmesidir.

11. GAP

• Dicle ve Fırat nehirleri üzerine yapılmış baraj ve hidroelektrik santralleri ile birçok alanda sürdürülebilir bir kalkınma programıdır.
• GAP 1,7 milyon hektar bir tarım alanını sulayacak dev bir projedir.
• GAP projesi kapsamında dünyanın 5. büyük barajı olan Atatürk Barajı yapılmıştır.

12. ISAF (ULUSLARARASI GÜVENLİK DESTEK GÜCÜ)

• 11 Eylül Saldırılarından sonra Afganistan’dan uzaklaştırılan Taliban yönetiminin yerine BM Güvenlik Konseyi ISAF’ı kurmuştur.
• Türkiye, ISAF’ın en uzun komutanlığını yapmıştır.

13. ÇERNOBİL NÜKLEER REAKTÖR KAZASI

• 20. yüzyılın en büyük nükleer kazasıdır.
• 26 Nisan 1986 tarihinde Ukrayna’nın Kiev kenti yakınlarındaki Çernobil Nükleer Güç Reaktörü’nde meydana gelen patlama sonrasında atmosfere büyük miktarda radyasyonun salındığı kazadır.
• Çernobil patlaması sonucunda yaşanan sızıntı 3 milyon insanı radyasyona maruz bırakmış, radyasyon Karadeniz havzasını tehdit etmiştir.

14. WHO (DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ)

• WHO’nun kurulmasına 1945 yılında ABD’nin San Francisco kentinde toplanan BM Konferansı’nda karar verilmiştir.
• Bu kuruluşun amacı insan ve toplum sağlığıyla ilgili uluslararası çalışmalar yapmaktır.

15. KYOTO PROTOKOLÜ

• Kyoto Protokolü, küresel ısınma ve iklim değişiklikleri konusunda mücadele etmeye yönelik uluslararası tek çevre antlaşmasıdır.
• BM, İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi içinde imzalanmıştır (Japonya 1997).
• 2005’te yürürlüğe giren bu protokolün temel amacı 6 milyarı aşan dünya nüfusunda karbondioksit ve sera etkisine neden olan gazların salınımı en aza indirmektir.
• Başta ABD olmak üzere gelişmiş ülkeler, antlaşmaya imza koymayarak bu konuda sorumlu davranış göstermemektedirler.

16. KÜRESELLEŞEN DÜNYA’DA TÜRKİYE

• 1970’li yılların başlarından itibaren Türkiye’nin GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi)’ı uygulamaya başlaması Suriye ve Irak tarafından tepkiyle karşılanmıştır.
• 1996 yılında dünya Dolly adlı koyun kopyalanırken, Türkiye’de ise 2007 yılında Oyalı adlı koyun kopyalanmıştır.
• Ocak 1996 yılında Kardak Kayalıkları yüzünden Türkiye ve Yunanistan savaşın eşiğine gelmişlerdir.
• 1980–1990 yılları arasında Bulgaristan sayıları 1,5 milyona ulaşan soydaşlarımıza yönelik bir asimilasyon politikası izlemiştir.
• Galatasaray 2000’de UEFA ve Süper Kupa’yı aldı.
• Nisan 2004 tarihinde Kuzey Kıbrıslı Türkler Annan Planı’na % 65 evet oyu verirken, Rumlar ise % 76 ile hayır oyu vermişlerdir.
• Türkiye’de ilk renkli televizyon yayını 1984’te, ilk özel televizyon kanalı ise 1990 yılında yayın hayatına başlamıştır.
• Sertab Erener, 2003’te düzenlenen Eurovision Şarkı Yarışmasında Türkiye’ye birincilik ödülünü kazandırmıştır.