Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi ders notlarımızın ilkine I. Dünya Savaşı Sonrası Gelişmeler konusu ile başlıyoruz. Bu ders notumuzda I. Dünya Savaşı Sonrası Durum, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB), Çarlık Rusya’nın Yıkılışı ve Bolşevik İhtilali, Rusların Orta Asya’yı İstilası, Rusların Türk Devletlerini Parçalama Politikaları, Basmacı Harekatı, Orta Asya’da ki Türk Devlet ve Toplulukları, İngiltere ve Orta Doğu, Japonya, 1929 Dünya Ekonomik Krizi, Kükreyen Yirmiler gibi konulara değineceğiz.

I. DÜNYA SAVAŞI SONRASI GELİŞMELER

1. I.DÜNYA SAVAŞI (1914-1918) SAVAŞ SONRASI DURUM

• İngiltere: En karlı devlet
• ABD: Savaşın kaderini değiştiren devlet (Bolşevik Rusya yerine savaşa girdi)
• İtalya: Taraf değiştiren devlet
• Bulgaristan: Savaştan ilk çekilen ittifak devleti
• Japonya: Savaştan ilk çekilen itilaf devleti
• Osmanlı ve Rusya: En fazla toprak kaybeden ve rejim değiştiren devletler
• Yunanistan: Savaşa en son katılan devlet
• Dağılan devletler: Osmanlı Sovyet Rusya Avusturya-Macaristan  Almanya
• Kurulan devletler: Çekoslovakya, Avusturya, Macaristan, Polonya, Litvanya, Letonya, Ukrayna, Estonya, Yugoslavya, SSCB, Türkiye

1.1. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) ve Orta Asya’daki Türk Devletleri ve Toplulukları

a. Çarlık Rusya’nın Yıkılışı ve Bolşevik İhtilali

• Petersburg’da kadın işçilerin başlattığı grev bu hareketi dağıtmakla görevli askerlerin de katılımıyla bir devrime dönüşmüştür. (Mart 1917)
• Çar II. Nikola tahttan çekilmiş ve Duma (Rus Meclisi) üyeleri tarafından geçici hükümet kurulmuştur.
• Sürgündeki Ilyiç Vilademir Lenin‘in Petersburg’a dönmesiyle birlikte, ”Barış, toprak ve ekmek” vaadiyle harekete geçen Bolşevikler yönetimi ele geçirmiştir. (Ekim 1917) (Kızıl Ekim)
• Lenin Bolşeviklerin güçlenmesi için N.E.P. Politikasını ilan etmiştir. (1921)

N.E.P. Politikası: Köylü, küçük esnaf, tüccar ve yabancı sermayeye kolaylık sağlanmış, bankalar, büyük sanayi kuruluşları ve ulaşım devlet egemenliğine bırakılmıştır.

• Lenin’in ölümü üzerine Joseph Stalin iktidara gelmiştir. (1924)
• Stalin döneminde ağır sanayi hızla gelişmiştir.

b. Rusların Orta Asya’yı İşgali

• Ruslar XIX. yüzyılda Uygur Türklerinin yaşadığı Doğu Türkistan hariç bütün Türk ülkelerini işgal etmişlerdir.
• XX. yüzyıl başında Çarlık rejiminin baskıcı yönetimine karşı Türklerin de bulunduğu Rus olmayan diğer milletler. 1905 İhtilali’ni gerçekleştirmişlerdir. Böylece Türkler milli kültürlerini geliştirme imkanı bulmuşlardır.
• Yusuf Akçura ve İsmail Gaspıralı’nın çalışmaları sonucunda Müslüman Birliği Partisi kurularak Duma’ya temsilciler gönderilmiştir.
• Rus baskılarına karşı Türkler; Rusya Müslüman Türk Kavimlerinin haklarını Koruma Cemiyeti’ni kurarak, Türkistan’da Milli İstiklal Ayaklanması‘nı başlatmışlardır. (1916)

c. Rusların Türk Devletlerini Parçalama Politikaları

• Sovyet milletleri anlayışı ile suni sınırlar ortaya atarak devletleri parçalamak.
• Bölgeyi diğer dünya devletleri özellikle Türk ve Müslüman devletlerinden tecrit etmek.
• Orta Asya Türk kültürü ve tarihine ait izleri silmek.
• Bölge halkının farklı alfabeler kullanmasını sağlayarak birbirleriyle iletişim kurmalarını engellemek.
• İslam kültürü ve kurumlarını ortadan kaldırmak.
• Ahlaki yönden toplulukları yozlaştırmak.

d. Basmacı Harekatı (1918 – 1931)

• Basmacı hareketinin tek amacı; Türkistan’ı Ruslardan kurtararak, bağımsızlığına kavuşturmaktır.
• Harekat Korbaşı Ergaş tarafından Hokand şehrinde başladı.
• Enver Paşa’nın da katılımıyla (1921) Basmacıların mücadeleleri giderek artmış ve 1931 yılına kadar sürmüştür.
• İsmail Gaspıralı: Türk lehçeleri üzerine çalışmalar yaptı.
• Yusuf Akçura: Türk derneği ve Türk Ocağının Kurucuları arasındadır.
• Zeki Velidi Togan: Rus meclisi Duma da Ufa Müslümanlarının temsilcisi oldu. Başkurt Muhtariyetinin kurulmasını sağladı. Türkistan Milli Birliğinin kurucusu ve ilk başkanıdır. İstanbul Üniversitesinde Umumi Türk Tarihinin Kürsüsü’nü kurdu.
• Enver Paşa: Edirne Fatihi, Sarıkamış Harekatı, Kut ül-Amare’de mücadele etti, Berlin Askeri Ataşeliği, II. Meşrutiyetin ilanını sağladığı için Hürriyet Kahramanı unvanını aldı.

1.2. İngiltere ve Orta Doğu

a. Arabistan Yarımadası

• İngiltere’nin bağımsızlık vaadi üzerine Hicaz Emiri Şerif Hüseyin kendisini Arap Ülkeleri Kralı ilan ederek, oğullarını da Irak ve Ürdün’e kral tayin etmiştir.
• Şerif Hüseyin’in 5 Mart 1924’te halifeliğini ilan etmesi Necd Emiri Abdülaziz İbn-i Suud ile karşı karşıya gelmesine sebep olmuştur.
• Galip gelen İbn-i Suud kendini Hicaz ve Necd Kralı ilan etmiştir.
• İngiltere tarafından 1927’de tanınan krallık 1932’de Suudi Arabistan Krallığı adını almıştır.
• Suudi Arabistan da hakim devlet Aramco Petrol Şirketi ile ABD oldu.
• İngiltere, İtalya’nın müdahalesi sonucunda Yemen’in de bağımsızlığını tanımak zorunda kalmıştır. (1934)

b. Irak

• Irak’a hakim olmak isteyen İngiltere Şerif Hüseyin’in oğlu Faysal’ı Irak Krallığı’na getirmiştir. (1921)
• Iraklıların başlattığı bağımsızlık mücadelesi sonucunda Irak,1930’da bağımsızlığını kazanmış fakat II. Dünya Savaşı öncesinde İngiliz egemenliğinden kurtulamamıştır.
• Irak ordusunu ve Irak dış politikasını İngiltere yönetecek, yani Irak’ın bağımsızlığı aslında tam olarak sağlanmadı.

c. Ürdün

• 1922’de İngiltere’nin mandası olarak kurulmuş, 1946’da bağımsız olmuştur.

d. Filistin

• San Remo Konferansı’nda İngilizlere bırakılan Filistin’de Balfour Deklarasyonu ile Yahudi devleti kurma çalışmaları başlatılmıştır. (ABD en büyük destekçisi oldu)

e. Mısır

• İngiltere 1882’de Mısır’ı işgal etmiş, Osmanlının savaşa girmesi üzerine topraklarına kattığını açıklamıştır. (1914)
• Mısır, 1922’de Hidiv I. Fuat liderliğinde bağımsız olmuş ancak İngiliz egemenliğinden kurtulamamıştır.
• İngiltere Irak’ta ki gibi Mısır Ordusunu, Süveyş kanalını ve Mısır da ki yabancıların haklarını koruyacaktır.

3. Uzak Doğuda ki Yeni Güç: Japonya

• XIX. yüzyıl ikinci yarısına kadar Derebeylik (Feodal) Sistemi’nin hakim olduğu Japonya dış dünyaya kapalı bir ülkeydi.
• İmparator Mutsihito’nun aydınların batı tarzı yenilikler yapılması fikirlerine destek vermesiyle birlikte Japonya’da Meiji Restorasyonu (Aydın Hükümet Çağı) (Batılılaşma) denilen reform süreci başlamıştır. (1867)
• Sanayisi gelişen Japonya, hammadde ihtiyacını karşılamak için Asya kıtasına yönelerek sömürgeci bir zihniyet benimsemiştir.
• Asya Asyalılarındır felsefesini benimsemiştir.

2. 1929 DÜNYA EKONOMİK KRİZİ

• İngiltere’de para birimi Paund’un aşırı değer kazanması, ihracatta düşüşe ve ekonominin bozulmasına sebep olmuştur.
• Almanya ise savaş tazminatlarını ödemek için karşılıksız para basmış buda ülke de Hiper Enflasyona (Aşırı Enflasyon) sebep olmuştur.
• New York Borsası 24 Ekim 1929 Perşembe günü (Kara Perşembe) dibe vurmuş bu süreçte çok sayıda banka batmış, binlerce insanın mal varlığı yok olmuştur.

2.1. 1929 Ekonomik Krizinin Türkiye Üzerindeki Etkisi

• 1930 ve 1933 de ithalat hızla daraldı. (Gümrük kanunu)
• 1929 da Darülfünun da Yerli Malı Kullanımı Haftası başlatıldı.
• Kazım Özalp Tarafından yerli malı kullanımı artsın diye Milli İktisadi ve Tasarruf Cemiyeti kuruldu.
• Merkez bankası kurulması kararlaştırıldı. (1930)
• Tarımda makine kullanan çiftçilere vergi indirimi uygulandı.
• Dış politikada kliring  ve takas sistemi uygulanmaya başladı.
• Türk ofis birlikleri kuruldu. (1930)

Not: Bu dönemde John Steinbeck tarafından Gazap Üzümleri İsimli eser yazılarak ekonomik kriz anlatıldı.

3. KÜKREYEN YİRMİLER

Amerika 1920’lere verdiği isimdir. Bu dönemde;

• Seri üretim başladı. Henry Ford otomotiv sektöründe başlattı.
• İlk kez yıllık izin kavramı başladı.
• Seyahat özgürlüğü başladı.
• New York Time en önemli gazete konumuna geldi.
• Albert Einstein Fizik, Willa Carter, Gerald Fitzgerald, Ernest Hemingway edebiyat alanının en önemli temsilcileri oldu.