Vatandaşlık ve Anayasa KPSS ders notlarımıza Anayasa Kavramı ve Türk Anayasa Tarihi konusu ile devam ediyoruz. Anayasa türleri, Anayasa ve siyasi iktidar, Osmanlı dönemindeki anayasal gelişmeler, Cumhuriyet dönemindeki anayasal gelişmeler, 1961 anayasası, 1982 anayasası konularını inceleyeceğiz.

ANAYASA KAVRAMI VE TÜRK ANAYASA TARİHİ

1. ANAYASA TÜRLERİ

1.1. Değiştirilme Kolaylığına Göre Anayasalar

Sert (Katı) Anayasa: Değiştirilmesi zor anayasadır. (1982 Anayasası)

Yumuşak (Esnek) Anayasa: Değiştirilmesi kolay anayasadır. (1921 Anayasası)

1.2. Madde Sayısı ve Detayına Göre Anayasalar

Kazuistik Anayasa: Detaycı anayasadır. (1982 Anayasası)

Çerçeve Anayasa: Detaya girmeyen anayasadır. (1921 Anayasası)

2. ANAYASA VE SİYASİ İKTİDAR

2.1. Kurulmuş İktidar

• Anayasayı değiştirme gücü olmayan iktidardır.

2.2. Kurucu İktidar

• Anayasayı değiştirme ya da yeniden yapma gücü olan olmayan iktidarı iktidardır.

Asli Kurucu İktidar: Yeni anayasa yapabilen iktidardır. Hukuk kurallarıyla sınırlı değildir. (1921 – 1961 – 1982 Anayasaları)

Tali Kurucu İktidar: Anayasayı mevcut anayasaya göre değiştirebilen iktidardır. (1924 Anayasası)

3. OSMANLI DÖNEMİNDEKİ ANAYASAL GELİŞMELER

1. 1808 Sened-i İttifak (İlk anayasal belge)
2. 1839 Tanzimat Fermanı (Kanunun üstünlüğünün kabulü)
3. 1876 Kanun-i Esasi (İlk yazılı anayasa)
4. 1856 Islahat Fermanı (Tanzimat’ın tamamlayıcısı)

4. CUMHURİYET DÖNEMİNDEKİ ANAYASAL GELİŞMELER

1. 1921 Anayasası
2. 1924 Anayasası
3. 1961 Anayasası
4. 1982 Anayasası

4.1. 1961 Anayasası

• Askeri darbe sonucunda hazırlanan ilk anayasadır.
• Referanduma sunularak kabul edilen ilk anayasadır.
• Çoğulcu demokrasi anlayışına sahiptir.
• Temel hak ve hürriyetleri ayrıntılı biçimde düzenlemiş, hukuki güvence getirmiştir.
• İki meclisli bir düzen öngörmüştür.
• Kuvvetler ayrılığı tam anlamıyla ilk kez kabul edilmiştir.
• Sosyal devlet, hukuk devleti, insan haklarına dayalı devlet, demokratik devlet ilkelerine ilk kez yer verilmiştir.
• Siyasi partilere yer veren ilk anayasadır.
• Diyanet işleri ve YSK anayasal kurum haline getirilmiştir.
• DPT, MGK, Anayasa mahkemesi ve Yüksek Hakimler kurulu kurulmuştur.

a. 1961 Anayasası’nda Yapılan 1971-73 Değişiklikleri

• 1971-1973 değişiklikleri 12 Mart 1971 muhtırasından sonra gerçekleşti.
• Bakanlar kuruluna KHK çıkarma yetkisi verildi.
• TRT’nin özerkliği kaldırıldı.
• Üniversitelerin özerkliği sınırlandırıldı.
• Temel hak ve hürriyetler için genel sınırlama sebepleri getirildi.
• Memurların sendika kurma hakkı yasaklandı.
• AYİM ve DGM’ler kuruldu.
• Anayasa Mahkemesi’nin Anayasa değişikliklerini sadece şekilden denetleyebilmesi hükme bağlandı.

NOT: KHK günümüzde kaldırılmıştır!

4.2. 1982 Anayasası

• Askeri darbe sonucunda hazırlanmıştır.
• Referanduma sunulmuştur.
• Sert ve kazuistik bir anayasadır.
• Çoğunlukçu demokrasi modelini benimsemiştir.
• Yürütmeyi güçlendirmiştir.

a. 1982 Anayasası’nın Başlangıç İlkeleri

• Atatürk ilke ve inkılaplarına bağlılık
• Atatürk medeniyetçiliği
• Atatürk milliyetçiliği
• Çağdaş medeniyet düzeyine ulaşma azmi
• Milli egemenlik
• Anayasanın ve hukukun üstünlüğü
• Özgürlükçü demokrasi
• Doğal haklar
• Türk varlığının devleti ve milletiyle bölünmezliği
• Sosyal adalet ve eşitlik
• İnsan onurunun korunması
• Kişinin maddi ve manevi varlığının korunması
• Laiklik
• Kuvvetler ayrılığı

Not: Başlangıç ilkeleri Anayasa metnine dahildir!

b. 1982 Anayasası’nın Genel Esasları

MADDE 1: DEVLETİN ŞEKLİ

• Türkiye devleti bir Cumhuriyettir.

MADDE 2: CUMHURİYETİN NİTELİKLERİ

• Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.

MADDE 3: DEVLETİN, MİLLİ MARŞI VE BAŞKENTİ DİLİ, BAYRAĞI

• Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür.
• Dili Türkçedir.
• Bayrağı, şekli kanununda belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır.
• Millî marşı “İstiklal Marşı”dır.
• Başkenti Ankara’dır.

MADDE 4: DEĞİŞTİRİLEMEYECEK HÜKÜMLER

• Anayasanın 1. maddesindeki Devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki hüküm ile, 2. maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3. maddesi hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.

MADDE 5: DEVLETİN TEMEL AMAÇ VE GÖREVLERİ

• Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle hak ve bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.

MADDE 6: EGEMENLİK

• Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir. Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili organları eliyle kullanır. Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz.

MADDE 7: YASAMA YETKİSİ

• Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.

MADDE 8: YÜRÜTME YETKİ VE GÖREVİ

• Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaşkanı tarafından, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir.

MADDE 9: YARGI YETKİSİ

• Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.

MADDE 10: KANUN ÖNÜNDE EŞİTLİK

• Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür. Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarak yorumlanamaz. Çocuklar, yaşlılar, için özürlüler harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler, için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar

MADDE 11: ANAYASANIN BAĞLAYICILIĞI VE ÜSTÜNLÜĞÜ

• Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.