Ahlak Gelişimi – KPSS Ders Notu

Ahlak Gelişimi konusunda Freud, J. Dewey, Gilligan, James Rest, Piaget ve Kohlberg’in Ahlak Gelişimlerine değineceğiz.

AHLAK GELİŞİMİ

• Bireyin doğru ile yanlışı ayırt etmesini sağlayan değerler ve ilkeler bütününe ahlak denir.
• Topluma etkin bir uyum sağlamak için değerler ve ilkeler oluşturma sürecine ise ahlak gelişimi denir.
• Ahlak gelişimi iki şekilde gerçekleşir. Kişi toplumsal kurallara uygun bir biçimde kendini denetliyorsa içten denetimli, çevrenin ve otoritenin baskısı ile karar veriyorsa dıştan denetimli bir ahlak gelişimi göstermektedir.

AHLAK (MORAL) GELİŞİM KURAMLARI

FREUD psikoanalitik yaklaşım çerçevesinde ahlaki yargı ve standartların fallik dönemi sonuna doğru babayla özdeşleşme sonucunda ortaya çıktığını belirtmektedir.

DAVRANIŞÇI yaklaşıma göre, birey ahlaki yargıları şartlanma yoluyla kazanmaktadır.

Örneğin, bir çocuk resim yaptığında ödüllendiriliyorsa, bu davranışı doğru görecek ve yapmaya devam edecektir. Hoş görülmeyen davranışları ise yanlış olarak kabul edecektir.

SOSYAL ÖĞRENME yaklaşımına göre ise; ahlaki ilkeler model alma ve dönüt düzeltme sürecinden sonra verilen pekiştirme yoluyla kazanılmaktadır.

J.DEWEY’E göre birey aldığı eğitimin düzeyine bağlı olarak bilişsel ve duygusal alanlarda gelişerek kendi “değerler sistemini” oluşturmaktadır.

Dewey üç farklı ahlaki gelişim evresinden söz etmiştir.

1. Gelenek Öncesi Düzey: Biyolojik ve sosyal (açlık, susuzluk, sevgi, statü, takdir elde etme) dürtülerle güdülenen evre.
2. Geleneksel Düzey: Bireyin içinde bulunduğu grubun (okul, aile, akran grubu) değerlerini benimsediği evredir.
3. Özerk Düzey: Bireyin davranışlarının kendi akıl yürütme ve karar vermesiyle oluşturduğu, içinde bulunduğu gurubun standartlarını irdeleyerek benimsediği evre olarak ifade edilebilir.

GİLLİGAN’A göre ahlak gelişiminde önemli olan şey “ahlak sevgisi” kazanmaktır. Bu da ancak çocuğa doğru modeller sunularak oluşturulabilir.

1. Bencillik (Gelenek Öncesi) Evre: Kişinin kendi ihtiyaçları ve yaşamını sürdürebilmesi önemlidir. Örneğin sevmediği bir adamdan ve gayri meşru bir ilişkiden hamile kalan bir kadın, bu evredeyse hiç düşünmeden çocuğunu aldırır.
2. Kendini feda etme (Geleneksel) Evresi: Kişi toplumun beklentilerini, kendi değerlerinden önde tutar. Yukarıdaki örnekteki kişi bu evredeyse, çocuğu aldırmaz ve istemese de adamla evlenir.
3. Seçimlerinin Sorumluluğunu Üstlenme (Gelenek Sonrası) Evre: Sorun tüm boyutlarıyla değerlendirilerek bir karar alınır. Kişinin kendisi de, toplum da önemlidir. Kadın bu evrede adamla evlenmez ama çocuğu da doğurur.

JAMES REST’e göre, ahlaki gelişim dört aşamada gelişimini tamamlar.

1. Ahlaki Hassasiyet: Diğer insanların bizim hareketlerimizden nasıl etkilendiğinin farkına varıldığı aşamadır. İçki içmem ailemi nasıl etkiler sorusunun sorulması.
2. Ahlaki Yargı (Karar): Hangi davranış doğru hangi davranış yanlış bunun hakkında karar verilen aşamadır. Bir kişinin içki içmem kötüdür demesi.
3. Ahlaki Motivasyon: Ahlaki değerleri diğer kişisel değerler üzerinde öncelikli hale getirmeyi ifade eder. “Ben içkiyi seviyorum ama ailem için içmemem gerek” denilmesi.
4. Ahlaki Karakter: Güçlü kanaate sahip olmayı, inatçılığı, dikkati dağıtan şeyleri ve zorluklarla mücadele edilen aşamadır. Birinin ne olursa olsun içkiyi bırakmalıyım demesi.

PİAGET’İN AHLAK GELİŞİM KURAMI

Piaget, ahlak gelişiminin bilişsel gelişime paralel ilerlediği ve hiyerarşik bir sıra ile dönemlerin geliştiğini söylemiştir. Bu doğrultuda, işlem öncesi çocukları, kuralların değişebileceğini fark edemez ve sorgulayamazlar. Bu yüzden 0–6 yaş arasının ahlak öncesi dönem olduğunu söylemiştir.

Piaet’e göre, özellikle benmerkezci yapıdan dolayı, ahlak öncesi dönemde çocukların davranışlarından dolayı suçlanması ileride onları olumsuz etkilemektedir. Bu dönemden sonrası ise iki evreden oluşur.

A-Dışa Bağımlı Evre – Ahlaki Gerçeklik- Heterenom Ahlak

• Bu dönemde kurallar otorite tarafından belirlenen ve dayatılan değişmez özelliklerdir.
• Bu dönemde işlenen suçun önem derecesini fiziksel sonuçlar belirler.
• Davranışın altında yatan niyet önemli değildir.
• Kişiden kişiye değişmeyen nesnel bir düşünce vardır.

B-Özerk Dönem (Ahlaki Görecelilik- Otonom)

• Sosyal etkileşim sonucunda birey, kuralların insanlar tarafından oluşturulduğunu değiştirilebileceğinin bilincine ulaşır.
• Davranışların iyi ya da kötü olması temelinde yatan niyete bağlıdır.
• Bu dönemde düşünce kişiden kişiye değişebilir yani özneldir.

Ali annesine sofrayı hazırlamada yardım ederken kapının arkasındaki sandalyede bulunan 15 tabağı yanlışlıkla kırar. Mehmet ise annesi evde yokken yaramazlık yapar ve salondaki vazoyu yere düşürür ve kırar. Ahlaki gerçeklik evresindeki çocuklar tabak sayısını çok olmasından etkilenerek Ali’nin daha yaramaz olduğunu söylerler. Çünkü bu dönemde niyet önemli değildir, önemli olan zararın büyüklüğüdür. Bu nedenle özellikle sınıf öğretmenlerinin bu dönemde çok dikkatli olmaları gerekir. Çünkü bu dönem çocukları yapılan suçun fiziksel büyüklüğüne bakarlar ve niyet ne olursa olsun bu tür işlenen suçların daha çok cezalandırılacağını beklerler. Mehmet’i ise ahlaki görecelik evresindeki çocuklar daha suçlu bulurlar. Çünkü bu dönem çocukları özerk dönem içerisindedirler. Bu dönemde suçun fiziksel büyüklüğünden çok onun arkasındaki niyete bakılır.

KOHLBERG’İN AHLAK GELİŞİM KURAMI

• Kohlberg ahlaki yargı incelemesine Piaget’in zihin gelişimi boyutunda geliştirdiği evre gelişimi kavramı açısından yaklaşmış, Piaget’in bu alandaki çalışmalarını sonuca ulaştırmış ve onun bulgularını genişleterek yeniden düzenlemiştir.
• Kohlberg’e göre ahlaki gelişim evrensel ahlaki değerlere ulaşma sürecidir. Bu süreci incelerken daha çok adalet kavramı üzerinde durmuştur.

Kuramın genel özellikleri;

• Kohlberg ahlak gelişimini incelerken önce üç düzeye daha sonra bu düzeyleri ikişer alt evreye ayırarak incelemiştir.
• Yani toplam üç düzey, altı evre tanımlamıştır.

A. Gelenek Öncesi Düzey

1. İtaat – ceza evresi

2. Saf çıkarcılık – araçsal ilişkiler

B. Geleneksel Düzey

3. İyi çocuk evresi

4. Kanun düzen evresi

C. Gelenek Sonrası Düzey

5. Sosyal sözleşme evresi

6. Evrensel ahlak evresi

A-GELENEK ÖNCESİ DÜZEY

• Bu düzeyde otorite, ceza ve ödül davranışın ahlaki olup olmadığını belirler. İki evresi vardır.

1- İtaat ve Ceza Evresi

• Birinci evre son derece ilkel özellikler taşır. “Çocuk bütün sorunlara fiziki cezalarla çözüm arar”(Çileli,1981).
• Dışarıdan dayatılan kurallar ve davranışlara verilen ödül-ceza iyi ve kötüyü belirler.
• Yakalanma ve cezalandırılma ihtimali olmadıkça istediğini yapabilirsin düşüncesi vardır.
• Piaget’in dışa bağımlı evresine denk gelir.
• Radarla hız kontrolü yapılan yerlerde çok dikkatli araç kullanmak.
• Sınavda hocasının göremeyeceğini anlayan öğrencinin kopya çekmesi.
• Bir toplantıya katılması gereken öğretmenin, müdüründe orada olacağını duyduktan sonra toplantıya katılmaya karar vermesi.

2- Çıkara Dayalı Alışveriş Evresi (Araçsal İlişkiler)

• Bu dönemde çıkarcılık ve göze göz, dişe diş anlayışı hakimdir.
• Bu dönemdeki birey için her şey karşılıklıdır.
• “Bu dönemde “doğru” olan şey, somut ve karşılıklı adil alışveriştir.
• Bu evredeki kişi “ne kadar verirsem o kadar almalıyım” (Arı,1997) anlayışına sahiptir.
• Kuralara ihtiyaç olduğu sürece uyulur.
• Var olan kanunları kendi çıkarları doğrultusunda yorumlar.
• Başkalarının ihtiyaçlarının fark edildiği ilk basamaktır.
• Vergi dairesindeki işini halletmek için tanıdık aramak.
• Annesi ile inatlaşan bir çocuğun “istediğimi yaparsan bende sana çikolata alacağım” denildikten sonra, çocuğun istenen davranışı sergilemesi.
• Yapılan iyiliğin karşılıksız kalmaması gerektiğine inanmak.
• Fayda zarar hesabı yaparak yada işine geldiği sürece kurallara uymak da saf çıkarcılık göstergesidir.
• Cezaların miktarı kurallara uyup uymamada belirleyicidir.
• Daha büyük bir ceza ödememek için vergi verilmesi ama fırsatını bulduğunda vergi kaçırmak.
• Kendi çıkarları söz konusu olduğunda kanunlardan bahsetmek ama diğer zamanlarda uymamak.

B-GELENEKSEL DÜZEY

• Bu düzeyde ölçüt olan şey sergilenen davranışın toplum düzenine etkisidir.
• Çünkü bu dönemde kişiler arası ilişkiler ve grubun birey üzerindeki etkisi ön plana çıkmaktadır.
• Empati kurma becerisinin başlaması dönemin ön şartıdır.

3- Kişiler Arası Uyum Evresi

• İyi, dürüst, güvenilir olmak ve başkaları ile ilgilenmek dönemin öne çıkan özellikleridir.
• Toplumun ve arkadaşların onayladığı davranışlar iyidir.
• Bu yüzden bireyde bu döneme “iyi çocuk olma eğilimi” de denmektedir.
• Desinler için yapılan işlerdir.
• Dışlanma korkusuyla yapılan işlerdir.
• Bireyler arasında yapılan sözleşmelerdir.
• Tanıdık bildik adına yapılan işlerdir.
• Kendi ihtiyaçlarının ikinci plana atıldığı ilk basamaktır.
• Kahraman olabilmek adına, denize düşen birisini kurtarmaya çalışmak.
• Öğretmen bir annenin, kendi sınıfında ki çocuğuna hak etmediği halde yüksek notlar vermesi.
• Trafik polisi bir babanın oğlunu alkollü yakaladığı halde salıvermesi

4- Kanun ve Düzen Evresi

• Bu dönemde kanunlara geleneklere ve otoriteye uyma eğilimi baskındır.
• Herkes kanunlara ve kurallara uymalıdır görüşü vardır.
• Kurallara uymanın nedeni, toplumsal sistemin veya düzenin korunmasıdır.
• Kimse vergisini yatırmasa bile ben yatırmalıyım.
• Kimse askere gitmese bu memleketi kim savunacak.
• Herkes kırmızı ışıkta geçse trafiğin hali ne olur.

C-GELENEK SONRASI DÜZEY

• Bu dönemde toplum düzeyi aşılmış, daha büyük ve evrensel değerler dikkate alınmaya başlamıştır.

5- Toplumsal Anlaşma ( Uzlaşma) Evresi

• Olaylara üst düzey bir bakış açısı vardır. Kanunlara körü körüne uyulmaz.
• Çoğunluğun haklarını koruduğu için kanunlara uyulur.
• Eğer bireysel hak ve özgürlüklerin çiğnendiği kanunlar varsa bunlar demokratik yollarla değiştirilmelidir.
• Bu evreye inanların ancak %25’i ulaşır.
• “Bu yasalar birçok kişinin hakkını gasp etmektedir. Gelin bu kanunları değiştirelim”.
• “Kanunlar insanlar için vardır. O zaman insanların yararına olmayanlar değiştirilmelidir” .

6- Evrensel Ahlaki İlkeler Evresi

• Kişi ahlak ilkelerini evrensellik ve mantık çerçevesinde kendisi oluşturur.
• İnsanların birbirine eşit olması ve insan hakları temel ölçüttür.
• Bu evreye ancak peygamberler ve filozoflar ulaşır.
• Karısı ölmek üzereyken parası olmayan bir kişi istediği halde ilaç verilmediyse, ilacı çalabilir.
• Bir doktor daha acil durumda bir hasta varsa, gerekirse çocuğunu bırakıp ona bakmalıdır.

Kurama Yapılan Eleştiriler

1. Kullandığı ölçütlerin kültürler arası geçerliliği yoktur.
2. Ahlaki düşünce ve davranış her zaman aynı olmaz.
3. Dönemler kesin tanımlarla ayrışmamıştır.
4. Bazen bir cevap birden fazla döneme girebilir.