F.7.2.1. Hücre

Önerilen Süre: 6 ders saati

Konu / Kavramlar: Hücre, bitki ve hayvan hücresi arasındaki benzerlik ve farklılıklar, dokular, hücre-doku-organ-sistem-organizma ilişkisi, DNA, gen, kromozom

F.7.2.1.1. Hayvan ve bitki hücrelerini, temel kısımları ve görevleri açısından karşılaştırır.

a. Hücrenin temel kısımları için sadece hücre zarı, sitoplazma ve çekirdek verilir.

b. Hücre organellerinin ayrıntılı yapıları verilmeden sadece isim ve görevlerine değinilir.

c. DNA, gen ve kromozom kavramları arasındaki ilişkiden bahsedilir.

F.7.2.1.2. Geçmişten günümüze, hücrenin yapısı ile ilgili görüşleri teknolojik gelişmelerle ilişkilendirerek tartışır. Bilimsel bilgilerin kesin olmayıp değişebileceği ve gelişebileceği vurgulanır.

F.7.2.1.3. Hücre-doku-organ-sistem-organizma ilişkisini açıklar. Hücre-doku-organ-sistem-organizma kavramlarının tanımlarına ve aralarındaki ilişkilere değinilir.

HÜCRE

Canlıların canlılık özelliğini gösteren en küçük yapıtaşına hücre denir.

• Canlıların vücudu hücrelerden oluştur.
• Hücreler canlıdır.
• Kendi başına yaşam özelliği gösterir.
• Canlıda meydana gelen yaşamsal olaylar ( Solunum, boşaltım, büyüme ) hücrelerle gerçekleşir.
• Hücreler çıplak gözle görülemez, mikroskop denilen araçlarla gözlenebilir.

1. HÜCRENİN TEMEL KISIMLARI

• Hücre üç temel kısımdan meydana gelir.
• Bunlar dıştan içe doğru hücre zarı, sitoplazma ve çekirdektir. (Bitkilerde ekstra olarak hücre duvarı da vardır)

1.1. HÜCRE ZARI

• Hücreyi dış etkilere karşı korur.
• Esnek bir yapısı vardır, üzerinde geçitler (Por) bulunur.
• Porlar aracılığı ile madde alışverişi yapar, seçici geçirgendir.
• Her maddeyi içeri almaz veya dışarı çıkarmaz.
• Yapısı protein, yağ ve karbonhidrattan oluşur.

a. Hücre Zarının Özellikleri

• Hücreye şekil verir.
• Hücreyi dış etkilerden korur.
• Hücrenin madde alışverişini kontrol eder.
• Hücrenin dağılmasını engeller.
• Canlıdır.

1.2. Hücre Duvarı

• Hücre zarının etrafını saran sert ve dayanıklı bir yapıdır.
• Bitki hücrelerinde bulunur.
• Bakteri ve mantarlarda da bulunmaktadır.
• Hayvan hücrelerinde bulunmaz.
• Hücre zarının etrafını sarar.
• Bitkiye dayanıklılık sağlar.
• Bitkiyi iç ve dış etkilere karşı korur.
• Genellikle selülozdan yapılmıştır.
• Hücre duvarı tam geçirgendir.
• Cansızdır.

1.3. SİTOPLAZMA

• Hücre zarı ile çekirdek arasını doldurur, yumurta akı kıvamındadır.
• Yarı saydam ve akışkandır.
• Yapısının çok büyük bir kısmı sudur.
• Yaşamsal olaylar sitoplazmada gerçekleşir.
• Solunum, boşaltım, sindirim, madde sentezi (üretimi), enerji üretimi, beslenme olayları gerçekleştirilir.
• Yaşamsal olayların gerçekleştiği yapılara organel adı verilir.
• Sitoplazma içerisinde enzimler, hormonlar, mineraller, karbonhidratlar, yağlar ve proteinler bulunur.

1.4. Çekirdek

• Çekirdek hücrenin ortasında yer alan yönetici kısımdır.
• Hücrenin yaşamsal faaliyetleri buradan denetlenir ve yönetilir.
• Bakterilerde çekirdek bulunmaz.
• Bakterilerde kalıtım maddesi (DNA) sitoplazma içinde dağınık olarak bulunur.
• Olgunlaşmış alyuvar hücrelerinde çekirdek bulunmaz.
• Çizgili kas hücrelerinde ise birden fazla çekirdek bulunur.

a. Kromozom

• Hücre bölünmesi sırasında DNA’nın kısalıp kalınlaşarak kromozomu oluşturur.
• Her canlının kendine özgü kromozom sayısı vardır.
• Kromozom sayısı canlının gelişmişliğini göstermez.
•  Kromozom sayısının aynı olması canlıların benzerliğini (akrabalığını) göstermez.

b. DNA

• Hücrenin yönetici molekülü DNA’dır.
• Yapısı çift iplikli ve sarmal şeklindedir.

c. Gen

• DNA’nın üzerindeki görev birimi gendir.
• Canlının göz rengi, ten rengi, cinsiyeti, kan grubu genler tarafından ortaya çıkar.

Hücre > Kromozom > DNA > Gen > Nükleotid

2. HÜCRENİN ORGANELLERİ

2.1. Endoplazmik Retikulum

• Hücrenin içini ağ gibi saran kanal sistemidir.
• Hücre içine maddelerin taşınmasını sağlar.
• Bir ülkedeki karayollarına benzer.
• Bazı maddelerin sentezlenmesinde (üretilmesinde) ve depolanmasında görevlidir.

2.2. Golgi Cisimciği

• Salgı maddelerinin üretilmesini, kesecikler halinde paketlenmesi sağlar.
• Salgı üreten hücrelerde normalden fazla bulunur.
• Tükürük bezi, ter bezi, süt bezi, deri golgi cisimciğinin fazla olduğu yerlerdir.
• Çiçekli bitkilerde bal özü salgılanmasını gerçekleştirir.

2.3. Mitokondri

• Besin ve oksijeni yakarak hücre için gerekli enerjiyi üretir.
• Hücrenin enerji santralleridir.
• Enerji tüketiminin fazla olduğu yerlerde mitokondri sayısı da fazladır.
• Sinir, kas, karaciğer hücrelerinde fazlaca bulunur.

2.4. Lizozom

• Hücre içindeki maddelerin sindirilmesini sağlar.
• Büyük yapılı besinleri küçük parçalara ayırır.
• Yaşlanmış dokuları, kurbağa larvasının kuyruğunu, mikropları yok eder.
• Hayvan hücrelerinde ve ilkel (gelişmemiş) bitki hücrelerinde bulunur.

2.5. Ribozom

• Bütün hücrelerde bulunur.(Virüsler hariç)
• En küçük organeldir.
• Proteinlerin üretimini sağlar.
• Protein üretiminin fazla olduğu yerlerde ribozom sayısı fazladır.
• Genç hücrelerde, karaciğer ve salgı bezlerinde fazla bulunur.

2.6. Sentrozom (Sentriyoller)

• Sentrozom çiftler halinde bulunur.
• Sentrozom iki sentriyolden oluşur.
• Hücre bölünmesinde görevlidir.
• Hayvan hücrelerinde ve gelişmemiş (ilkel) bitki hücrelerinde bulunur.

2.7. Koful

 

• Hücrede depo görevini görür.
• Besin maddeleri, artık maddeler ya da atık maddeler bulunabilir.
• Hayvan hücresinde küçük, bitki hücresinde büyük yapılıdır.

2.8. Plastit

• Bitki hücresinde bulunur.
• Kloroplast, kromoplast ve lökoplast çeşitleri vardır.

a. Kloroplast

 

• Kloroplast yeşil renklidir. Fotosentez yaparak besin ve oksijen üretir.
• Besin ve oksijeni de diğer canlılar kullanır. Yalnızca bitkinin yeşil olan yerlerinde bulunur. İçerisinde çok sayıda klorofil vardır.

b. Kromoplast

 

• Bitkilerin sarı, kırmızı ve turuncu renkte olmasını sağlar.
• Bitkilerin kök, çiçek, tohum ve meyve kısımlarında bulunur.

c. Lökoplast

 

• Lökoplast renksizdir.
• Nişasta, yağ ve protein depolar.
• Bitkinin ışık görmeyen kök, tohum ve yumrusunda bulunur.

3. BİTKİ VE HAYVAN HÜCRESİ ARASINDAKİ FARKLILIKLAR

• Bitki hücresinde kloroplast vardır, hayvan hücresinde yoktur.
• Bitki hücresinde hücre duvarı vardır, hayvan hücresinde yoktur.
• Hayvan hücresinde sentrozom vardır, bitki hücresinde yoktur.
• Bitki hücresinde koful büyük ve az sayıdadır, hayvan hücresinde küçük ve fazladır.
• Bitki hücresi köşelidir, hayvan hücresi yuvarlaktır.
• Gelişmiş bitki hücresinde lizozom yoktur, ilkel bitki ve hayvan hücresinde vardır.

4. HÜCRENİN TARİHSEL GELİŞİMİ

• Zacharias Janssen (Zakaryas Yansen) ilk mikroskobu buldu.
•  Hücreyi ilk keşfeden kişi Robert Hooke (Rabırt Huk)tur. Şişe mantarını incelerken küçük odaların olduğunu gördü. Buna içi boş oda anlamına gelen Hücre adını verdi.
•  Anton Van Leeuwenhock (Lövenhuk) mikroskopla havuz suyunu incelerken hareket eden küçük canlıları gördü.
• Brawn bitki hücresinin çekirdeğini buldu.
• Purkinje, Schwann ve Mohl hücre içindeki canlı yapıya sitoplazma adını verdiler.
• Rudolf Virchow (Rudolf virşov) hücre teorisine son şeklini vermiştir.
• Siemens elektron mikroskobunu buldu.

5. HÜCRE TEORİSİ NEDİR?

1. Bütün canlılar bir ya da birden fazla hücreden oluşur.
2. Hücre canlının en küçük yapı birimidir.
3. Hücreler bölünerek çoğalır.

• Hücre çekirdeği bulunan canlılara (Gelişmiş hücreler) ökaryot hücre denir. Bitki, insan, hayvan, mantar, amip, öglena paramesyum bu çeşittir.
• Hücre çekirdeği bulunmayan canlılara (İlkel hücreler) prokaryot hücre denir. Bakteriler prokaryottur. Bakterilerde mitokondri, endoplazmik retikulum, golgi cisimciği, kloroplast organelleri yoktur.

6. HÜCREDEN ORGANİZMAYA

• Çok hücreli canlılarda hücreler bir arada bulunur. Aynı yapı ve görevde bulunan hücreler dokuyu oluşturur.
• Dokuların yapı ve görevi aynı değildir. Bitkisel ve hayvansal dokular da birbirinden farklıdır.
• Dokular bir araya gelerek organları, organlar bir araya gelerek sistemleri, sistemler de organizma (canlı) oluşturur.

Hücreden organizmaya basitten karmaşığa doğru sıralanışı
Hücre → Doku → Organ → Sistem → Organizma