Bu yazıda neler okuyacaksınız?
F.6.5.1. Sesin Yayılması
Önerilen Süre: 4 ders saati
Konu / Kavramlar: Sesin katılarda yayılması, sesin sıvılarda yayılması, sesin gazlarda yayılması
F.6.5.1.1. Sesin yayılabildiği ortamları tahmin eder ve tahminlerini test eder.
SESİN YAYILMASI
1. SESİN YAYILMASI
- Titreşen maddeler sesi oluşturur.
- Oluşan sesler dalgalar halinde yayılır.
- Ses dalgaları durgun suya atılan taşın oluşturduğu dalgalara benzetilebilir.
- Ses dalgalarının enerjisi vardır. Bu enerji ile etrafa yayılır.
- Kulağımızın duyamamış olduğu seslerde vardır.
- Ses boşlukta yayılmaz.
- Ses sadece maddesel ortamda (Katı-sıvı-gaz) yayılır.
- Ses en hızlı katılarda sonra sıvılarda en yavaş gazlarda yayılır.
1.2. Sesin Katı, Sıvı ve Gazlarda Yayılmasına Örnekler
- Ses katı sıvı ve gazlarda yayılmaktadır.
- Sesin yayılması en hızlı katılarda, sonra sıvılarda en azda gazlarda olur.
- Sesin yayılması ile ilgili örnekler aşağıda sıralanmıştır.
a. Sesin Katılarda Yayılması
1. Sesin duvardan geçmesi
- Yan dairede yaşayan komşunuzun sesini duymuşsunuzdur.
- Ses duvardan geçmesi, sesin katı maddelerde yayıldığını gösterir.
2. Tren raylarındaki sesler
- Tren rayına kulağımızı dayadığımızda trenin sesini daha rahat duyarız.
3. Plastik bardaktan telefon deneyi
- İki plastik bardak ortasından delinerek iple birbirine bağlanır.
- İp üzerinden sesin yayılması sağlanmış olur. Ağzımızdan çıkan ses plastik bardağa çarpar, bardaktan ipe iletilen ses diğer bardakta tekrar sese dönüşür. Bu sayede bardak ve ipten sesin iletilmesi sağlanmış olur.
4. Sıraya başımızı koyup, kalemle sıraya vurma
- Kulağımızı sıraya dayayarak kalem ya da herhangi bir cisimle sıraya vurduğumuzda sesi duyabiliriz. Sırada oluşan ses kulağımızın içinde gibi hissederiz. Burada oluşan ses daha iyi iletilmiştir.
5. Bir matkapla duvarı delerken sesin yayılması
- Üst katta matkapla duvarı delen kişinin yaptığı ses evin her tarafında duyulur.
b. Sesin Sıvılarda Yayılması
1. Su içinde bulunan yunus ve balinanın haberleşmesi
- Suda yaşayan canlılardan bazıları çıkardıkları sesler ile haberleşmektedirler.
- Yunus ve balina bu şekilde haberleşen canlılardır.
2. Su içinde vurduğumuz taşların işitebilmemiz.
- Su içerisinde yüzerken, suyun içine başınızı sokup iki elimizle su içinde taşı birbirine vurduğumuzda taşların sesini duyabiliriz.
3. Gemilerde kullanılan sonar cihazı
- Gemilerde bulunan sonar cihazı sesin yansımasından yararlanılarak yapılmıştır.
4. Denizde yüzen taşıtların motor sesini su içinde iken duyabiliriz
- Deniz içindeki dalgıçlar suyun üzerinde çalışan motorun oluşturduğu sesi duyabilmektedirler.
c. Sesin Gazlarda Yayılması
- Hava ortamında çeşitli sesler duyarız. Duyduğumuz sesler sesin havada yayıldığını gösterir.
1. Konuşmaları duyabilmemiz
- İnsanların konuşmaları sesin havada yayılması ile gerçekleşmektedir.
2. Televizyon, radyo hoparlöründen çıkan sesler
- Hoparlörden çıkan sesler önce hoparlördeki kağıdı titreştirir. Bu kağıdın hareketi sonucu hava içindeki tanecikleri titreştirir. Bu şekilde oluşan ses dalgaları hava aracılığı ile kulağımıza kadar gelir.
3. Yıldırım ve şimşek olayı
- Gökyüzünde şimşek veya yıldırım olayı oluştuğunda, sesi her yere yayılır.
- Bu seslerin yayılması hava yolu ile olur.
4. Sokakta oluşan gürültü
- Sokakta çalışan bir iş makinesinin gürültüsü evimize kadar gelmektedir.
1.3. Sesin Ortamlar Arası Yayılması
- Sokakta otomobilin çıkardığı ses odamızda bize gelinceye kadar önce hava ortamında yayılır, cam (katı) ortamdan geçer, tekrar hava ortamına geçerek kulağımıza gelir.
- Su içerisinde birbirine vurduğumuz taşlar önce sıvı ortamında yayılır, sonra gaz ortamında yayılarak kulağımıza gelir.
1.4. Ses Hangi Ortamda Yayılmaz ?
- Ses boşlukta yayılmaz.
- Uzayda meydana gelen patlamaların sesini duyamayız.
- Havası boşaltılmış ortamlarda ses yine yayılmaz.
