F.5.2.1. Canlıları Tanıyalım

Önerilen Süre: 12 ders saati

Konu / Kavramlar: Canlıların benzerlik ve farklılıkları, mikroskobik canlılar, mantarlar, bitkiler, hayvanlar, mikroskop, hijyen, güvenlik tedbirleri

F.5.2.1.1. Mikroskop yardımı ile mikroskobik canlıların varlığını gözlemler.

a. Mikroskobun parçalarına değinilmez.

b. Mikroskobik canlıları gözlemlerken güvenlik ve hijyenle ilgili gerekli tedbirler alınır.

F.5.2.1.2. Canlılara örnekler vererek benzerlik ve farklılıklarına göre sınıflandırır.

a. Canlılar; bitkiler, hayvanlar, mantarlar ve mikroskobik canlılar olarak sınıflandırılır.

b. Canlıların sınıflandırılmasında sistematik terimlerin (alem, cins, tür vb.) kullanımından kaçınılır.

c. Mikroskobik canlılar (bakteriler, amip, öglena ve paramesyum) ve şapkalı mantarlara örnekler verilir, ancak yapısal ayrıntısına girilmez.

ç. Zehirli mantarların yenilmemesi konusunda uyarı yapılır.

CANLILARI TANIYALIM

1. CANLILARIN SINIFLANDIRILMASI

• Bilim insanları canlıları benzer özelliklerine göre gruplara ayırmıştır.
• Canlıların benzer özelliklerine göre gruplandırmaya sınıflandırma denir.

1.1. Canlılar Hangi Özelliklerine Göre Sınıflandırılır?

1. Canlının yapısı
2. Beslenme şekli
3. Üreme (Çoğalma) şekli
4. Hareket özelliklerine göre sınıflandırılmıştır.

1.2. Canlılar Neden Sınıflandırılır?

1. Sınıflandırma canlıların incelenmesinde kolaylık sağlamaktadır.
2. Yeryüzünde bulunan milyonlarca canlının teker teker incelemek zordur.
3. Sınıflandırma sayesinde canlılar hakkında daha ayrıntılı bilgi elde edilir.
4. Canlılar arasındaki akrabalık ilişkileri ortaya çıkar.
5. Canlıların sınıflandırılması bilimsel iletişimi kolaylaştırır.
6. Grup hakkında bilgi edinildiğinde, bütün grup üyeleri tanınmış olur.

Canlıları bitkiler, hayvanlar, mantarlar ve mikroskobik canlılar olmak üzere dörde ayrılır.

2. MİKROSKOBİK CANLILAR

• Mikroskobik canlılar çok küçüktür.
• Gözle görülemeyecek kadar küçük canlılardır.
• Ancak mikroskopla görülebilir.
• Bakteriler, amip, öglena, paramesyum mikroskobik canlıdır.

Mikroskobik canlılar birçok ortamda bulunur.

• Mikroskobik canlılar havada, suda, toprakta ve diğer canlılar üzerinde yaşarlar.
• Mikroskobik canlılar uzayda ve steril ortamlarda yaşayamaz.

Mikroskobik canlılar çok hızlı çoğalır.

• Uygun sıcaklık, nem ve besin bulduklarında hızla çoğalır.

Bazı mikroskobik canlılar hastalıklara neden olur.

• Hastalık yapan mikroskobik canlılara mikrop denir.
• Verem, kolera, grip, zatürre, sıtma mikroplarla bulaşır.
• Dişlerin çürümesi de mikroskobik canlılar sağlar.

Bazı mikroskobik canlılar besinler üzerinde çoğalarak bozulmalara neden olur.

• Mikroskobik canlıların çoğaldığı besinler tüketilirse zehirler.
• Bu nedenle son kullanma tarihi geçen ve açıkta satılan besinler tüketilmemelidir.

Bazı mikroskobik canlılar ise yararlıdır.

• Sütten, yoğurt ve peynir yapımında bakteriler kullanılır.
• Üzüm suyundan şarap, bira yapımında maya mantarları kullanılır.
• Üzüm suyundan sirke yapımında bakteri kullanılır.
• Havuçtan şalgam yapımında bakteriler kullanılır.
• Hamurun mayalanmasında maya mantarları kullanılır.
• Bağırsaklarımızda B ve K vitamini üretilmesinde bakteriler görev alır.
• Bitki ve hayvan atıkların çürütülmesinde mantarlar ve bakteriler görev alır.
• Antibiyotik üretilmesinde küf mantarları kullanılır.
• Aşı üretilmesinde bakterilerden yararlanılır.

3. MANTARLAR

• Mantarlar bitki değildir.
• Kendi besinini üretemezler.
• Fotosentez yapmazlar.
• Aldıkları hazır besinle beslenirler.
• Mantarlar bitki ve hayvan atıklarını çürüterek toprağa karışmasını sağlar.
• Mantar çeşitleri şapkalı mantar, küf mantarı, maya mantarı ve hastalık yapan mantarlardır.

3.1. Şapkalı Mantarlar

• Şapkaya benzer yapısı vardır.
• Doğada bulunan pek çok türü zehirlidir.
• Vitamin ve protein bakımından zengindir.
• Doğada bulunan mantarlar zehirli olabilir ve bunu ayırt edemeyebiliriz.
• Bu nedenle sadece kültür mantarı tüketmeliyiz.

3.2. Küf Mantarı

• Ekmek limon peynir gibi besinlerin küflendirir.
• Bitki ve hayvan atıklarının çürümesini sağlar.
• Peynir küfünden penisilin adındaki antibiyotik üretilir.

3.3. Maya Mantarı

• Çok küçüktür gözle görülemez.
• Hamurun mayalanmasını sağlar.
• Üzüm suyundan şarap ve bira yapılmasında kullanılır.

3.4. Hastalık Yapan (Parazit) Mantarlar 

• Genellikle bitki ve hayvanlardan hastalıklara neden olur.
• Pamukçuk, saçkıran, el ve ayaklarda, tırnaklarda mantarlar sebep olduğu hastalıklardır.

4. BİTKİLER

• Bitkiler güneş ışığı ile besin ve oksijen üreterek, hem kendi besinini hem de diğer canlıların beslenmesini sağlar.
• Bitkiler çiçekli ve çiçeksiz olmak üzere ikiye ayrılır.

4.1. Çiçeksiz Bitkiler

• Kara yosunu, su yosunu (alg), eğrelti otu, at kuyruğu, kibrit otu, ciğer otu ve liken çiçeksiz bitkidir.
• Eğrelti otu ve yosunlar ormanlık alanlarda, ağaç diplerinde suyun bulunduğu yerlerde yetişir.

Çiçeksiz Bitkilerin Özellikleri

• Basit yapılıdır.
• Kök, gövde ve yaprakları iyi gelişmemiş veya yoktur.
• Çiçek ve tohumları yoktur.

4.2. Çiçekli Bitkiler

• Çiçeksiz bitkilerin dışında kalanların hepsi çiçekli bitkidir.
• Çiçeksiz bitkilerden daha gelişmiş yapıları vardır.
• Arpa, buğday, selvi, mısır, çim, çam ağacı, gül çiçekli bitkiye örnektir.

Çiçekli bitkinin kısımları: Kök, gövde, yaprak ve çiçek kısımları vardır.

a. Kök

• Bitkinin toprak altında kalan kısmıdır.
• Görevi bitkiyi toprağa bağlamak, topraktan su ve mineralleri almak, aldığı maddeleri gövdeye iletmektir.
• Bitkiler topraktan aldıkları su ve minerallerle beslenirler.
• Turp, havuç, pancar, kereviz gibi bitkiler köklerinde besin depo ederler. Bunlara depo kök denir.

b. Gövde

• Bitkinin dik durmasını sağlar, üzerinde yaprak ve çiçek kısımlarını taşır.
• Kökten alınan su ve mineralleri yaprağa, yaprakta oluşan besinleri bitkinin diğer kısımlarına iletir. Patates, yer elması gövdesinde besin depo eder.

c. Yaprak

• Yaprakta fotosentez, solunum ve terleme olayları gerçekleşir.

Fotosentez

• Havadan karbondioksit, kökten aldığı su ve güneş ışığı ile fotosentez gerçekleşir.
• Fotosentez sonucu besin ve oksijen üretilir.

• Tohum ve meyve burada oluşur.
• Rüzgar ve böcekler bitkinin üremesinde etkilidir.
• Taç yaprak güzel kokusu ile böcekleri kendine çeker.

c. Sürüngenler