1. TBMM Dönemi – KPSS Ders Notu

İnkılap Tarihi KPSS ders notlarına 1. TBMM Dönemi ile devam ediyoruz. Bu yazıda 1. TBMM’nin açılması, 24 Nisan Önergesi, 1. TBMM’nin özellikleri, 1. TBMM’nin çıkardığı kanunlar, 1. TBMM’ye karşı yapılan ayaklanma ve isyanlar, Sevr Antlaşması ve Birecik Görüşmesi gibi konulara değineceğiz.

1. TBMM DÖNEMİ VE SEVR ANTLAŞMASI

1. TBMM’nin Açılması (23 Nisan 1920)

TBMM’nin Açılma Nedenleri

1. Ulusal iradeyi gerçekleştirmek.
2. Milli mücadeleyi tek elde toplamak.
3. Düzenli ordu kurma ihtiyacı. (Vatanı işgallerden kurtarma amaçlı)

• İlk iş olarak seçimler yapıldı.
• 1. TBMM’de 3 tür millet vekili vardır. Yeni seçilenler, Mebusan Meclisi’nden gelenler (14 kişi), Malta sürgününden gelenler olmak üzere toplam 120 kişiden oluşmaktadır.
• M. Kemal, Mebusan Meclisi’nde Erzurum milletvekili iken, 1. TBMM’de Ankara milletvekilidir.
• Meclisin ilk meclis başkanı en yaşlı üye olan Sinop Milletvekili Şerif ALKAN’dır! (23 Nisan 1920)
• 24 Nisan 1920’de TBMM’nin ilk resmi başkanı M. Kemal seçilmiştir!

24 Nisan Önergesi

1. TBMM’nin üstünde bir güç yoktur!; Bu madde ile saltanat makamı ve İstanbul Hükümeti yok sayılmıştır. Yine bu madde meclisin ihtilalci özeliğini gösterir. Ayrıca ileride Cumhuriyet rejimine geçileceğinin sinyali verilmiştir.
2. TBMM yasama ve yürütme yetkisine sahiptir.; Güçler birliğini gösterir. (Daha sonra İstiklal Mahkemeleri ile yargı yetkisini de alacaktır.) Bu durumun temel sebebi olağanüstü zamanda bulunulduğundan hızlı karar alma amacını taşımaktadır.
3. Hükümet kurmak zorunludur.; Yeni Türk Devleti’ne işlerlik kazandırmak için. (Türkiye’nin kuruluş tarihi: 23 Nisan 1920)
4. Hükümet işleri meclis tarafından seçilecek bir heyet tarafından yapılacaktır.; Meclis hükümeti sistemi + Meclis başkanı hükümet başkanı da olacaktır + demokrasiye aykırı bir durumdur. (Fakat Cumhuriyet’in ilanı ile kabine sistemine geçilecektir.)
5. Padişah ve halifeyi baskı ve zordan kurtardıktan sonra, meclisin alacağı kararlar doğrultusunda padişahın geleceği belirlenecektir.; Saltanat naibi olmayacak, meclis bağımsız olacak, meclis üzerinde bir baskı olmayacaktır.

Not: M. Kemal’in portresi TBMM’de kullanılmamıştır. Bunun sebebi meclisin üstünde bir güç olmamasıdır.

Not: TBMM’nin açılmasıyla Temsil Heyeti’nin görevine son verilmiştir.

1. TBMM’nin Özellikleri

• Kurucudur; Yeni devlet + yeni hükümet, yeni anayasa
• Demokratiktir; Seçim yapılmıştır.
• Süreklidir.
• Ulusaldır; Ayanlar ve azınlıklar yoktur.
• Olağanüstüdür; Güçler birliği vardır.
• Halkçıdır; Kanun önünde herkes eşittir.
• Parti yoktur; Gruplar vardır. (M. Kemal’in Müdafaa-i Hukuk Grubu ve diğerleri)
• 1921 Anayasası’nı kabul etmiştir.
• Savaşçıdır.
• İhtilalcidir.
• Laik değil, teokratiktir.
• İnkılapçı değildir.

1. TBMM’nin açılmasıyla; Ulusal egemenlik tam anlamıyla gerçekleşti ve Temsil Heyeti’nin görevi son buldu. Temsil Heyeti görev yetkilerini İcra Vekilleri Heyeti’ne devredildi.

1. TBMM’nin Çıkardığı Kanunlar

1. İlk kanun; Ağnam Vergisi 4 katına çıkarıldı.
2. Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı. (Ayaklanmalara karşı)
3. İstiklal mahkemeleri kanunu çıkarıldı.
4. İstiklal madalyası kanunu çıkarıldı.
5. Firariler kanunu çıkarıldı. (Düzenli ordu kurmak için)
6. Nisabı Müskirat kanunu çıkarıldı. Bu kanun meclis iç tüzüğü ile alakalıdır. (Nisbi çoğunluk kanunu)
7. Men-i İsrafat kanunu çıkarıldı. (Gereksiz harcamalar / israf yasaklandı)
8. Men-i Müskirat kanunu çıkarıldı. (Mali kaynak için yurtdışından alkol ve tütün alımını yasaklayan kanundur.)
9. Teşkilat-ı Esasiye (1921 Anayasası)
10. Başkomutanlık kanunu

Not: Başkomutanlık yasasını meclis çıkarmışken, M. Kemal bu yetkiyle Tekalifi Milliye emirlerini çıkarmıştır. Yani başkomutanlık yasası meclise, Tekalifi Milliye emirleri M. Kemal’e aittir.

Not: TBMM otoritesi bu kanunlarla arttı.

Not: İlk resmi gazete Ceride-i Resmiye

Not: İlk diyanet işleri başkanı Rıfat BÖREKÇİ‘dir.

1. TBMM’ye Karşı Çıkan Ayaklanmaların Nedenleri

• Saltanatın ve İstanbul Hükümeti’nin otoritesini korumak istemesi
• Ulusal bilinci yok ederek halkı TBMM’den ayırma amacını taşıyan itilaf devletleri
• İtilaf devletlerinin boğazları elde tutma isteği
• Asker kaçakları
• Bazı disiplinsiz Kuva-i Milliyeciler (Otorite altına girmek istemedikleri için)
• Azıkların devlet kurma amaçları

Halk neden isyanlara destek verdi? 

Bıkkınlık, cehalet, kışkırtmalar, dini duyguların ve geleneklerin sömürülmesi.

İstanbul Hükümeti (Damat Ferit) Tarafından Çıkarılan İsyanlar

Ahmet Anzavur Ayaklanması

• Susurluk, Gönen, Manyas bölgelerinde çıkmıştır.
• Amaç; Kuva-i Milliyecilerin boğazlara yaklaşmasını engellemektir.
• Bu isyan Çerkez Ethem’e bağlı Kuva-i Seyyare ve Ali Fuat Paşa’nın milli güçleri tarafından bastırılmıştır.

Kuva-i İnzibatiye (Halifelik Ordusu) Ayaklanması

• Adapazarı, Gevye, İzmit bölgelerinde çıkmıştır.
• Amaç; Kuva-i Milliyecilerin boğazlara yaklaşmasını engellemektir.
• Ali Fuat CEBESOY tarafından bastırılmıştır.

İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri Ortaklığı İle Çıkarılan İsyanlar

Bolu – Hendek – Adapazarı – Düzce İsyanları

• Amaç yine Kuva-i Milliye’nin boğazlara gelmesini engellemektir.
• Ali Fuat CEBESOY tarafından bastırılmıştır.

Çapanoğulları İsyanı (Yozgat)

• Çerkez Ethem bastırdı.

Çopur Musa İsyanı (Afyon)

• Kuva-i Milliye tarafından bastırıldı.

Delibaş – Cumra – Bozkır İsyanları (Konya)

• En büyük dini nitelikli isyandır.
• Kuva-i Milliye tarafından bastırıldı.

Milli Aşiret Ayaklanması (Urfa)

• Fransızlar tarafından desteklenen bir isyandır.
• Kuva-i Milliye tarafından bastırıldı.

Şeyh Eşref İsyanı (Bayburt)

Şeyh Recep İsyanı (Sivas)

Ali Batı İsyanı (Mardin)

Cemil Çeto İsyanı (Batman)

Koçgiri İsyanı (Sivas – Erzincan)

Azınlıklar Tarafından Çıkarılan İsyanlar

Rum İsyanları

• Doğu Karadeniz bölgesinde devlet kurma amacı taşır.
• En uzun süren isyandır.

Ermeni İsyanları

• Doğu Anadolu’da devlet kurma amacı taşır.
• İtilaf devleri tarafından desteklenmiştir.
• Bu isyanların dayanağı Wilson İlkeleri’dir.

Kuva-i Milliyeciler Tarafından Çıkarılan İsyanlar

Demirci Mehmet Efe İsyanı (Denizli)

Yörük Ali İsyanı (Manisa)

• Daha sonra TBMM saflarına katılmış ve madalya almıştır.

Çerkez Ethem İsyanı

• Kuva-i Seyyare birliğine sahip Çerkez Ethem önce TBMM’yi korumuş daha sonra anlaşmazlıklardan ötürü karşı çıkmıştır.
• I. İnönü ile düzenli ordu bu isyanları bastırarak isyanı bitirmiştir.

1. TBMM’nin İsyanlara Karşı Aldığı Önlemler

• Hıyanet-i Vataniye Kanunu’nu çıkarmak.
• İlk kez İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
• İstanbul ile ilişkiler kesildi. (Daha önce temsil heyeti kesmişti, bu TBMM olarak ilk kesinti)
• İstiklal Mahkemeleri meclis içinden seçilen milletvekilleriyle kuruldu. (Bu olayla meclis yargı yetkisini de almış bulundu)
• İstanbul Hükümeti’nin, Dürrizade Abdullah Efendi’ye verdirdiği fetvaya karşı, Ankara müftüsü Rıfat BÖREKÇİ + 150 din adamının onayı ile karşı fetva çıkardı.
• Matbahat ve İstihbarat örgütleri kuruldu.
• Anadolu Ajansı kuruldu.
• Hakimiyet-i Milliye gazetesi kuruldu.
• İrşad (Öğüt) Heyetleri kuruldu. (Halkı bilinçlendirmek amaçlı – zamanın akil insanları diyebiliriz)
• İsyanların İstanbul Hükümeti vatan haini ilan edilmiştir.

Not: İstanbul Hükümeti de İrşad Heyeti’ne karşı bir heyet kurdu bu heyetin adı Nasihat Heyeti’dir.

Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920)

Antlaşmanın Geç İmzalanma Sebepleri

• İtilafların, Mondros Ateşkes Antlaşması’nın normal bir antlaşma gibi kullanılması.
• İtilafların, Osmanlı’yı paylaşmada zorlanmaları.
• İngiltere ve İtalya arasında ki anlaşmazlık. (Paris Barış Konferansı’nda patlak veren anlaşmazlık)
• Rusya’nın savaştan çekilmesi.
• Milli mücadelenin başlaması (Direnişler)

Sevr İçin Yapılan Hazırlıklar

• İtilaf devletleri, İtalya’nın San Remo kasabasında bir konferans düzenledi.
• Bu konferansa Tevfik Paşa Hükümeti seslenirken, TBMM seslenmedi.
• İtilaflar, Tevfik Paşa, taslağı reddedince Yunan ordularını taarruz ettirdiler. (Bursa – Uşak – Doğu Trakya)
• İstanbul’un düşmesinden korkan Vahdettin ve Damat Ferit “Saltanat Şurası”nı toplayarak taslağı kabul etti.
• Sevr’i kabul eden hükümet Damat Ferit Hükümeti’dir.

Sevr’i İmzalayan Heyet

• Maarif Nazırı Bağdatlı Hadi Paşa
• Şuray-ı Devlet (Danıştay) Başkanı Rıza Tevfik
• Bern Sefiri Reşat Halis
• Paris’in, Sevr Kasabası’nda imzaladılar.

Sevr Barış Antlaşmasının Maddeleri

Sınırlar

• İstanbul şartlı olarak Osmanlı’da kalacak.
• Yunanistan; Batı Anadolu – Doğu Trakya – Ege Adaları’nı aldı.
• İtalya; Antalya Konya arası – Rodos ve 12 Ada’yı aldı.
• Fransa; Güneydoğu Anadolu – Adana – Mersin – Hatay – Kuzey Suriye – Antep – Urfa ve Maraş’ı aldı.
• İngiltere; Arabistan – Irak’ı (Orta Doğu) aldı.
• Doğu Anadolu’da, Ermeni Devleti kurulacak kararı alındı.
• Güneydoğu Anadolu’da, Fransız destekli bir Kürt devleti kurulması kararı alındı.

Boğazlar

• İçerisinde Türk olmayan, ayrı bir bayrağı, ayrı bir bütçesi olan bir komisyon kurulacak bu komisyon boğazları yönetecektir.
• Boğazlar savaşta ve barışta her zaman açık olacaktır.

Kapitülasyonlar

• Kapitülasyonlar en geniş şekline getirilecektir.

Azınlıklar

• Azınlıklar, her türlü haklara sahip olacaktır.
• Okul açabileceklerdir.
• Askerlik yapmayacaklardır.
• Vergi vermeyeceklerdir.

Askeri Hükümler

• Ordu terhis edilecek, zorunlu askerlik kalkacak ve askerlik paralı olacak.
• İç güvenliği sağlama amacıyla 50.700 kişilik bir ordu kalacak. Bu ordunun %70’i itilaf subaylarını bulunduracak.
• Orduda ağır silah olmayacak.
• Donanma 13 parçadan oluşacaktır.

Ekonomik Hükümler

• Maliyeyi içinde Türklerinde var olduğu bir komisyon yönetecektir.
• Osmanlı, savaş tazminatı ödeyecek.
• Osmanlı vatandaşı isterse itilaf vatandaşlığına geçebilecek. Bu durumda vergi vermeyecek, askerlik yapmayacak, kapitülasyonlardan faydalanacak ve geri Osmanlı vatandaşlığına geçemeyecektir.
• Komisyon izni olmadan iç ve dış borçlanma olmayacaktır.
• Madenler işlenmeyecektir.

Sevr’in Önemi

• Osmanlı’nın imzaladığı son antlaşmadır.
• Kanun-i Esasi’ye aykırıdır. (Meclis onayı olmadığından)
• Yürürlüğe girmemiş bir antlaşmadır. (Ayastefanos Yeşil Köy Antlaşması gibi)

Sevr’e Karşı Tepkiler

• Damat Ferit Hükümeti düştü.
• Padişah güven kaybetti.
• M. Kemal, Sevr’i imzalayanlar vatan hainliğinden İstiklal Mahkemeleri’nde yargılansın dedi.

Birecik Görüşmesi (5 Aralık 1920)

• TBMM adına M. Kemal, İstanbul Hükümeti adına Ahmet İzzet Paşa ve Salih Paşa gelmiştir.
• Sonuç çıkmamıştır.
• İstanbul Hükümeti sözcüleri zorla Ankara’ya getirildi. TBMM’ye destek verilmiş izlenimi verildi.
• İstanbul Hükümeti, TBMM’yi ilk defa resmen tanıdı. (Daha önce Amasya Görüşmesi’nde Temsil Heyeti resmen tanınmıştı)